İstehlak Cəmiyyətində Uşaq Psixologiyası: "Hər İstədiyini Almaq" Uşağa Necə Təsir Edir?

  Müasir istehlak cəmiyyətində valideynlərin uşaqlarına tez-tez oyuncaqlar alması, onların istənilən istəyini dərhal yerinə yetirməsi və ya "qoy övladım mənim çəkdiyim əziyyəti çəkməsin" yanaşması adi hala çevrilib. Valideynlər bunu sevgi və qayğının təzahürü kimi görünsələr də, əslində erkən yaş dövründə sərhədsiz təminat uşağın psixoloji və sosial inkişafına ciddi zərbə vurur. 0-8 yaş arası uşağın şəxsiyyətinin və xarakterinin təməlinin qoyulduğu kritik bir dövrdür. Bu məqalədə uşaqlara hər istədiyini almanın yaratdığı psixoloji fəsadlar, məyusluq dözümlülüyünün (frustration tolerance) zəifləməsi və "yox" sözünü qəbul edə bilməyən uşaqların gələcəkdə qarşılaşacağı sosial çətinliklər müzakirə ediləcək.

İstehlak Cəmiyyətində Sosial İnkişaf və İfrat Təminat

Uşaqların sosial inkişafı onların cəmiyyətdə digər insanlarla münasibətlər qurma qabiliyyətindən, həmçinin resursları və diqqəti paylaşmaq bacarığından asılıdır. Lakin hər istədiyinin anında əldə edildiyi mühitdə böyüyən uşaqlar dünyanı yalnız öz ətraflarında fırlanan bir mərkəz kimi qəbul edirlər. 0-2 yaş dövründə uşaqlar təbii olaraq əsasən öz ehtiyaclarına diqqət yetirirlər, lakin böyüdükcə cəmiyyət qaydalarını öyrənməlidirlər. İfrat maddi təminat isə bu sosiallaşma prosesini pozur, uşağın empatiya qurmaq və başqalarının hüquqlarına hörmət etmək bacarığını zəiflədir.

Məyusluq Dözümlülüyünün (Frustration Tolerance) Zəifləməsi

Məyusluq dözümlülüyü (frustration tolerance) insanın istəkləri dərhal yerinə yetirilmədikdə və ya maneə ilə qarşılaşdıqda yaranan stress və mənfi emosiyalarla başa çıxmaq qabiliyyətidir.

  • Hər istədiyi oyuncaq dərhal alınan, hər istəyi sözsüz yerinə yetirilən uşaqlar bu bacarığı inkişaf etdirə bilmirlər.
  • İstəkləri təxirə salına bilməyən (delayed gratification) uşaqlar ən kiçik çətinlik və ya uğursuzluq qarşısında belə dərhal aqressiyaya qapılır, ağlayır və ya əsəbi reaksiyalar verirlər.
  • Bu cür uşaqlar daxili emosional vəziyyətlərini idarə etmək və özünü tənzimləmək (self-regulation) mexanizmlərindən məhrum qalırlar.

"Yox" Sözünü Qəbul Edə Bilməyən Uşaqların Gələcək Sosial Çətinlikləri

Ailə daxilində hər şeyə "hə" cavabı alan uşaqlar real həyatın sərhədləri ilə qarşılaşdıqda böyük şok yaşayırlar. "Yox" sözünü qəbul edə bilməyən uşaqların gələcəkdə qarşılaşacağı əsas sosial çətinliklər bunlardır:

  • Kollektivdə uyğunlaşma problemi: Bağçada və məktəbdə hər şeyin onun istədiyi kimi olmayacağını görən uşaq dost qazanmaqda və qrup daxilində işləməkdə çətinlik çəkir.
  • Qaydalarla mübarizə: Cəmiyyətin və məktəbin qoyduğu qaydalara tabe olmaqda imtina edir, bu da müəllimlər və həmyaşıdları ilə daimi münaqişələrə səbəb olur.
  • Gələcəkdə dözülməzlik: Yetkinlik dövründə iş həyatında və ya şəxsi münasibətlərdə ilk rədd cavabı və ya tənqidlə qarşılaşdıqda dərhal ruhdan düşür, depressiyaya meyilli olurlar.

Ailənin Rolu və Empatiyanın İnkişafı

Ailə uşağın empatiya qurma və sərhədləri öyrənmə məktəbidir. Valideynlər uşağın hər istəyini təmin etməklə ona "sevgi" verdiklərini zənn edirlər, əslində isə ona zərər verirlər.

  • Uşaqlara bəzən "yox" demək, onların istəklərini məqsədli şəkildə qismən gecikdirmək uşağın iradə gücünü artırır.
  • Valideynlər uşağa başqalarının da ehtiyaclarını və hisslərini başa düşməyi öyrətməli, empatiya bacarıqlarını dəstəkləməlidirlər.
  • Uşaqlar anlamalıdırlar ki, həyatda hər istənilən şey haqq deyil və əldə etmək üçün səy göstərmək, səbir etmək lazımdır.

Nəticə

İstehlak cəmiyyətinin təsiri ilə uşaqlara hər istədiyini vermək onların psixoloji rifahına və gələcək həyatına vuran böyük bir zərbədir. Frustration tolerance bacarığı zəif olan, "yox" sözünü qəbul edə bilməyən uşaqlar gələcəkdə sosial münasibətlərdə ciddi böhranlarla üzləşirlər. Bu səbəbdən erkən yaşlardan etibarən uşaqlara sağlam sərhədlər qoymaq, materializmdən çox emosional bağlara və səbirə üstünlük vermək onların sağlam psixoloji inkişafı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.

                         

                                                   Psixoloq: İsmayılzadə Nərminə