Məktəbəqədər (3-5 yaş)

Övladınızın 3 yaşı olanda artıq fərqli mərhələyə qədəm qoyursunuz. Məktəbəqədər dövr uşağın yeni öyrənmə vərdişləri formalaşdığı dövrdür. Bu istiqamətdə daha çox məlumat əldə etmək və övladınızın inkişafında müsbət addımlar atmaq üçün “Məktəbəqədər” bölməmizi izləyin.

Sağlamlıq

Qidalanma

İnkişafın stimullaşdırılması

Psixologiya və Qayğı

Təhlükəsizlik

Oyun və fəaliyyətlər

Məqalələr

İnkişaf mərhələləri 3-4 yaş

Uşağımın üç-dörd yaşına çatmalı olduğu inkişaf mərhələrləri hansılardır?

Övladınızın üçüncü doğum günü ilə “dəhşətli ikilər” rəsmi olaraq bitdi və üçüncü və dördüncü “sehirli illər” başlayır-uşağınızın dünyasında fantaziya və canlı təxəyyülün hakim olduğu bir vaxt. Növbəti iki il ərzində bir çox sahədə yetişəcək.

Burada axtarmaq üçün bir neçə mərhələ var.

Hərəkət mərhələləri

  • Beş saniyə qədər ayaq üstə dayanır

  • Dəstək olmadan yuxarı və aşağı mərhələlərə keçir

  • Topu irəli atır

  • Topu üstündən atır

  • Çox vaxt top yaxalanır

  • Çevikliklə irəli və geri hərəkət edir

Əl və barmaqvərdişlərindəki mərhələlər

  • Kvadrat şəkilləri kopyalayır

  • İki-dörd bədən hissəsi olan bir insanı çəkir

  • Qayçı istifadə edir

  • Dairələr və kvadratlar çəkir

  • Bəzi böyük hərfləri kopyalamağa başlayır

Dil mərhələləri

  • Eyni və fərqli anlayışlarını başa düşür

  • Qrammatikanın bəzi əsas qaydalarına yiyələnmişdir

  • Beş-altı sözdən ibarət cümlələrlə danışır

  • Yadların başa düşməsi üçün kifayət qədər dəqiq danışır

  • Hekayələr danışır

İdrak mərhələləri

  • Bəzi rəngləri düzgün adlandırır

  • Sayma anlayışını başa düşür və bir neçə ədədi bilə bilər

  • Problemlərə tək bir nöqteyi nəzərdən yanaşır

  • Zamanı daha aydın hiss etməyə başlayır

  • Üç hissəli əmrləri izləyir

  • Bir hekayənin hissələrini xatırladır

  • Eyni/fərqli anlayışını başa düşür

  • Fantastik oyunla məşğul olur

Sosial və emosional mərhələlər

  • Yeni təcrübələrlə maraqlanıram

  • Digər uşaqlarla əməkdaşlıq edir

  • Ana və ya Baba oynayır

  • Fantaziya oyununda getdikcə ixtiraçılıq

  • Paltar və soyunma

  • Münaqişənin həlli yollarını müzakirə edir

  • Daha müstəqil

  • Bir çox tanış olmayan şəkillərin “canavarlar” ola biləcəyini düşünürəm

  • Bədəni, zehni və hissələri əhatə edən bütöv bir insan kimi özünə baxır

  • Çox vaxt fantaziya və reallığı ayırd edə bilmir

İnkişaf sağlamlığı saatı

Hər uşaq özünəməxsus tərzdə inkişaf etdiyi üçün verilmiş bir bacarığı nə vaxt və necə inkişaf etdirəcəyini dəqiq söyləmək mümkün deyil. Burada sadalanan inkişaf mərhələləri, uşağınız böyüdükcə gözləyə biləcəyiniz dəyişikliklər haqqında ümumi bir fikir verəcəkdir, lakin inkişafı bir az fərqli bir istiqamət alarsa həycanlanmayın. Bununla birlikdə, uşağınız bu yaş aralığında mümkün inkişaf gecikmə əlamətlərindən birini göstərsə, pediatırınıza xəbərdarlıq edin.

  • Topu üstündən atmaq olmur

  • Yerində tullanmaq olmur

  • Üç təkərli velosiped sürmək olmur 

  • Baş barmaq və barmaqlar arasında birqələm tutmaq olmur

  • Yazmaqda çətinlik çəkir

  • Dörd blok yığmaq olmur

  • Valideynləri onu tərk edəndə hələdə yapışır və ağlayır

  • İnteraktiv oyunlara maraq göstərmir

  • Digər uşaqları görməzdən gəlir

  • Ailənin xaricindəki insanlara cavab vermir

  • Fantastik oyunla məşğul olmur

  • Geyinməyə, yatmağa, tualetdən istifadə etməyə müqavimət göstərir

  • Qəzəbli və ya əsəbi olduqda özünü idarə etmədən kirpikləri çölə atın

  • Dairəni kopyalamaq olmur

  • Üç sözdən çoc cümlələrdən istifadə etmir 

  • “Məni” və “səni” uyğun istifadə etmir

Amerikan Pediatriya Akademiyası 2009 healthychildren.org 




 


 


 

3-4 yaşlı uşaqlarda nitqinin inkişafıHəyatın dördüncü ili erkən uşaqlıqda məktəbəqədər dövrə keçiddir. Bu dövr uşağın müstəqillik istəyi, vizual effektiv düşüncənin inkişafı, nitqin aktiv inkişafı ilə xarakterizə olunur. Məktəbəqədər yaşlı uşaqlarda nitqin vaxtında və tam şəkildə formalaşması gələcəkdə normal inkişaf və müvəffəq təhsil alması üçün əsas şərtlərdən biridir.

Uşaqların nitqinin inkişafı ilə bağlı işlər ətraf mühit haqqında təsəvvürlərin zənginləşməsi ilə sıx bağlıdır. Uşağın ətrafdakı əşyalar və hadisələr haqqında bilik dairəsi nə qədər geniş olsa, nitqi bir o qədər zənginləşər. Bu yaşda uşaqların söz ehtiyatı bitki, geyim, mebel, heyvan, oyuncaq və s. adları ilə zənginləşdirilir.

Uşaqlar ailədə və uşaq bağçasında daha müstəqil, aktiv olurlar. İctimai dairə genişlənir, uşaqlar həmyaşıdları və böyüklər ilə ünsiyyət qururlar. Ev işlərində fəal iştirak edirlər, fiziki məşqlərə, rəsm, modelləşdirmə, tətbiqetmə və digər fəaliyyətlərə maraq göstərirlər. Bu dövrdə oyun aparıcı fəaliyyətə çevrilir. 

Oyunların süjetləri sadədir (bir və ya iki rol ilə): 

  1. Uşaqların müxtəlif oyunlarda iştirakı kifayət qədər inkişaf etmiş nitq, eləcə də cisim və hadisələr arasında ən sadə bağlantı qurmaq və elementar ümumiləşdirmə etmək bacarığını tələb edir; 

  2. Fərqli şifahi ünsiyyət formaları baş tutur, belə ki, uşaqlar onları əhatə edən əşya və hadisələr haqqında böyüklərə suallar verir, böyüklər cavab verməklə yanaşı uşağın fəaliyyətlərini müşayiət edir, onların hərəkətlərini və onun nəticələrini qiymətləndirirlər. Beləliklə, nitq dialoq forması alır. 

Yetkinlər nəzərə almalıdırlar ki, bu yaşda olan uşaqlar nəinki sevdiklərinin danışma qaydalarını, həm də danışıq tərzlərini asanlıqla xatırlayır və təkrarlayırlar, üz ifadələrini, jestlərini, duruşlarını kopyalayırlar. Valideynlərini təqlid etməklə uşaqlar ünsiyyət mədəniyyətini də mənimsəyirlər. 

Dərhal ətraf mühitə, yetkinlərin işinə və peşələrinə maraq, məkan və zaman istiqamətini tədricən mənimsəmək, cisimlərin müxtəlif xüsusiyyətləri və təbiət hadisələri ilə tanış olmaq uşağın zehni inkişafına və dilin praktik mənimsəməsinə kömək edir. 

Üç yaşlı uşaqlar qısa nağılları, hekayələri diqqətlə dinləyir, hadisələrin inkişafını izləyir, musiqi dinləyir, musiqidəki dəyişiklikləri hiss edir, sənət və musiqi əsərlərinə emosional reaksiya verə bilirlər. Nitqin köməyi ilə uşaq təəssüratlarını bölüşür, onun üçün əhəmiyyətli olan hadisələri çatdırır. Danışıq ünsiyyət, məlumat mübadiləsi və hisslərin ifadə vasitəsi kimi fəal şəkildə istifadə olunur. 

Məktəbəqədər yaş dövrü həddindən artıq artan nitq fəaliyyəti ilə xarakterizə olunur. Daha kiçik uşağın lüğəti yaşayış şəraiti, tərbiyə, sağlamlıq vəziyyəti, ümumi inkişafdan asılıdır və 1-2 min sözdən ibarətdir. Bəzən böyüklər bir uşaqla ünsiyyət qurmağın, onunla danışmağın və oynamağın vacibliyini anlamır, müraciətləri dəstəkləmir. Buna görə, bu dövrdə uşaqların nitqinə xüsusilə diqqətli olmaq çox vacibdir.

Söz ehtiyatını genişləndirərək, eyni zamanda elementar mühakimələri ifadə etmək bacarığını formalaşdırmaq lazımdır. Bir uşağın düşüncəsini uyğun bir formada ifadə etməsi üçün onu müşahidə etməyi, əsas şeyi vurğulamağı, əlaqəni və səbəb-nəticə əlaqələrini anlamağı öyrətmək lazımdır. Burada böyüklərin sualları uşağı "Nə düşünürsən?", "Niyə?", "Necə?" ifadələrinə aparacaq vacib bir rol oynayır

  • Uyğun nitq inkişaf etdirərək, uşaqlar:

  • Müxtəlif sualları başa düşür və cavablandırır;

  • Sual verir;

  • Söhbətə fəal qoşulur;

  • Şəkillərin, vəziyyətlərin məzmununu izah edir;

  • Əşya və hadisələr haqqında danışır. 

Bu yaşda  uşaq artıq gördükləri ilə əlaqədar yaddaşdan hekayə hazırlaya bilər. Bu o deməkdir ki, gündəlik ünsiyyətdə onu bəzi maraqlı hadisələri xatırlamağa və danışmağa təşviq etmək lazımdır.

3-4 yaşlı bir uşaq üçün nitq yalnız böyüklər ilə deyil, həmyaşıdları ilə də ünsiyyət vasitəsidir. Həmyaşıdlarla münasibətdə uşağın maraqlarını, onlarla ünsiyyət istəyini təşviq etmək lazımdır. Bu yaşda əxlaqi keyfiyyətlərin formalaşması da baş verir, buna görə uşağınıza başqalarının emosional vəziyyətini və əhval-ruhiyyəsini anlamağı öyrədin. Cizgi filmini izlədikdən və ya kitab oxuduqdan sonra məzmunu müzakirə edin; kim yaxşı iş gördü, kim pis etdi, niyə bunu etmək olmaz və s.

Nitqin qrammatik quruluşuna valideynlər fikir verməlidirlər. Bunun üçün  aşağıdakılar nəzərə alınmlıdır:

  • Cümlədə sözləri əlaqələndirmək qabiliyyətinin inkişafı

  • Qüvvətləndirici sözlərdən istifadə

  • Sözlərdən düzgün istifadə

Təklif olunan tapşırıqlar:

  • "Bir - çox": gəlincik –gəlinciklər, maşın- maşınlar

  • "Balaya ad ver": pişik balası, ördək- ördək balası, ayı balası, köpək balası ...

  • "Bir söz əlavə et": ev - evcik, masa - böyük (masa), qaşıq - çay (qaşıq), stul - kiçik (stul)

 

Danışıq terapevtinin nitq müayinəsi 5 yaşından başlayır, çünki nitqin formalaşmasının 5 yaşından əvvəl baş verdiyi güman edilir. Ancaq uşaq səsləri səhv tələffüz edirsə, bu yaşa qədər gözləməməlisiniz.

Valideynlər erkən yaşdan işə başlamalıdırlar:

  • Səs aparatını inkişaf etdirin (sadə hərəkətlərin köməyi ilə dilin, dodaqların hərəkətliliyi, məsələn, "dil gizləndi, özünü göstərdi", "dil evindəki divarları boyayır", "dil görünür, yağış var");

  • Oyunlarda, oyun hərəkətlərinin səsli müşayiətini təşviq edin ("at nalının səsi", "buxar lokomotivi", "avtomobil necə səslənir?", "ayı necə böyüyür?", “şir səsi və s.);

  • Sait və samitlərin düzgün tələffüzü ilə məşğul olun. Uşaqlarla ifadələri təkrarlaya bilərsiniz ("lay-lay - mən bir kukla yelləyirəm", "lyuli, lyuli, lyuli - kuklalar yuxuya getdi", “tülkü tülkü tümbəki və s.);

  • Fonemik eşitməni inkişaf etdirmək ("nə səsidir tap?", "səni kim çağırdı?");

  • Nəfəsi inkişaf etdirmək üçün uzun mahnıların ifası (uzun müddət (2-3 saniyə) bir nəfəsdə səsin səslənməsini təklif etmək: "aaaaaa", "oo-oo-oo" ...);

  • Barmaq oyunlarında nitq və incə motor bacarıqlarını inkişaf etdirin. İncə motor bacarıqları və nitq inkişafının sehrli əlaqəsinin sirri ondadır ki, barmaqların kiçik hərəkətləri edilərkən, barmaqlarının uclarında təzyiq olur və siqnallar uşağın nitqinin formalaşmasına cavabdeh olan beyin qabığının yetişməmiş hüceyrələrini aktivləşdirən beyin qabığına daxil olur. Buna görə əllərin barmaqları ilə müxtəlif hərəkətlər edərkən, nitqin inkişafı və dolayısı ilə düşüncə meydana gəlir.

Unutmayın ki, uşaqlar hər şeydə böyükləri təqlid edirlər. Uşaq düzgün nitqi, bədii əsərləri, şifahi folkloru eşitdikdə daha da inkişaf edir.

Uşaqların yuxuya getmə çətinliyi

Təbii ki, 1 aylıq uşağın yuxu rejimi ilə 1 yaşlı uşağın yuxu rejimi fərqlidir. Əsas odur ki, rejim düzgün qurulsun. Rejim həm uşağın yaşına, həm də fərdi xüsusiyyətlərinə uyğun olmalıdır. Uşağın gündüz və gecə yuxusunun normal olması bundan aslıdır.

Uşaqların yuxuya getmə çətinlikləri nələrdir?

  • Yatağında yatmaq istəməmək, otağından kənarda yuxulamaq istəmək, ana-ata ilə onların yatağında yatmaq istəmək;

  • Yalnız qucaqda yuxulamaq istəmək;

  • Dəri təması istəmək, yuxulayana qədər valideynin əlini, barmağını tutmaq istəmək;

  • Yatarkən saatlarca kitab oxunmasını istəmək;

  • Yatmamaqda, yuxulamamaqda dirənmək;

  • Ana-atasının otaqda yanında olmasını istəmək;

  • Yuxuladıqdan bir qədər sonra oyanmaq, ana-atanın yatağına getmək, onları oyandırmaq, səhərə qədər orada yuxulamaq;

  • Gecə yemək, süd, oyun, TV-yə baxmaq;

  • Qaranlıqdan, tək qalmaqdan, yuxu və kabus görməkdən qorxmaq;

  • Tez-tez oyanmaq;

  • Ağlayaraq oyanmaq;

 

Bu çətinliklər yuxu alışqanlığı qazanmamış uşaqlarda müşahidə olunur. Ancaq əvvəl yuxu alışqanlığı qazanmış uşaqlarda da bu çətinliklərin bir qismi anidən yarana bilər.

 

Normal yuxu rejimi üçün qızıl qaydalar

  • Yatma-qalxma saatını dəqiqləşdirmək;

  • Yuxu rejimi yaratmaq, səbirli, qərarlı davranmaq;

  • Gün ərzində uşağın fiziki və emosional aktivliyini təmin etmək;

  • Yuxulayana qədər uşağın otağında dəri təması qurmadan gözləmək, addım-addım alışdıraraq o yuxulamadan otaqdan çıxmaq;

  • Yuxu pozuntusu səbəbini tapıb aradan qaldırmaq;

  • Qorxularından yaxa qurtarmaq üçün uşağa kömək etmək;

  • Ehtiyac varsa mütəxəssis yardımı almaq.




 

Angina

 

Angina (kəskin tonzillit) yuxarı tənəffüs yollarının tez-tez rast gəlinən xəstəliklərindən olub, badamcıqlarda və digər limfoid toxumalarda gedən iltihabı proses və bədənin ümumi intoksikasiyasının inkişafı ilə xarakterizə olunur. Xəstəliyə müxtəlif mikroorqanizmlər – viruslar, bakteriyalar, göbələklər səbəb olur. Anginanın ən çox yayılmış törədicisi streptokoklardır. Eyni zamanda, virus mənşəli anginalara da çox təsadüf edilir. Xəstəliyin klinik təzahürləri streptokok angina ilə çox oxşardır, lakin  mühüm fərqlər var. Onları yalnız həkim təyin edə bilər.

Xəstəlik adətən hava-damcı yolu ilə yayılır. Bununla yanaşı, evdə ümumi məişət  vasitələrindən istifadə edərkən də yoluxma mümkündür. İnfeksiyanın yaxın təmasda yoluxması xəstəliyin ilk günündən mümkündür. Kiçik uşaqlar infeksiyaya xüsusilə həssasdırlar.

Yerli immunitet zəif olduğu halda, mikroblar badamcıqlarda qalır və aktiv şəkildə çoxalmağa başlayır. Beləliklə, badamcıqlar iltihablaşır və özləri bir infeksiya mənbəyinə çevrilir. Eyni zamanda, mikrobların həyat fəaliyyətinin zəhərli məhsulları qana sorulur, orqanizmdə yerli və ümumi iltihabı reaksiyaya səbəb olur. Xəstəlik vaxtında müalicə edilmədikdə ciddi ağırlaşmalar – revmatik xəstəlik, infeksion artrit, nefrit, meningit və digər patologiyalar meydana çıxa bilər.

Anginanın ümumi əlamətləri:

 

  • temperaturun 38-39˚С və daha yuxarı qalxması, titrətmə

  • udqunma zamanı boğazda ağrı

  • regionar limfa düyünlərinin böyüməsi

  • ümumi halsızlıq, zəiflik

  • iştahanın azalması

  • kiçik uşaqlarda ağlağanlıq

Müayinə zamanı  badamcıqlarda və ətraf toxumalarda qızartı, şişkinlik, bəzən irin tıxacları müəyyən olunur. 

 

Anginanın müalicəsi

 

Uşaqda anginanın olmasından şübhələndikdə valideynlər dərhal ixtisaslı bir mütəxəssisdən məsləhət almalıdırlar. Özbaşına müalicə uşağın sağlamlığına düzəlməyən zərər verə bilər. Həkim xəstəliyin növü və mərhələsinə uyğun olaraq optimal müalicəni təyin edir.

Bakterial (streptokok) angina zamanı antibiotiklər (patogenin həssaslığını nəzərə alaraq) təyin edilir. Badamcıqların virus mənşəli zədələnməsi zamanı isə  antibiotiklərin istifadəsi göstəriş deyil. Xəstəyə virus əleyhinə preparatlar təyin olunur. Angina göbələklər tərəfindən törədildikdə uşağa göbələk əleyhinə  dərmanlar verilir.

İltihabı azaltmaq və boğaz ağrısını aradan qaldırmaq üçün yerli spreylərdən, sorma dərmanlardan, qarqaralardan istifadə edilə bilər. Kiçik uşaqlarda ağız boşluğunu antiseptik məhlullarla yumaq olar. Yerli prosedurların istifadəsi xəstəliyə səbəb olan mikroorqanizmlərə birbaşa təsir göstərməyə imkam verir, sağalma prosesini əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirir və paratonzilyar abses, flegmona və s. kimi ağırlaşmaların qarşısını alır. 

Uşaqlarda anginanın müalicəsində dərman preparatları ilə yanaşı fizioterapiya metodları da yaxşı effekt verir. Həkim uşağın  yaşını, xəstəliyi ağırlıq dərəcəsini və mərhələsini nəzərə alaraq, ultrasəs müalicəsi, UBŞ, inhalyasiya, UYT, elektroforez, fonoforez, maqnit terapiyası, fototerapiya və s. təyin edə bilər.

 

Ümumi tövsiyələr

Angina yoluxucu bir xəstəlik olduğu üçün xəstə uşaq müvəqqəti təcrid olunmalıdır. Kəskin tonzillit demək olar ki, həmişə yüksək temperaturla müşayiət olunur. Bu səbəbdən valideynlər uşağın yataqda qalmasına nəzarət etməli, yüksək temperaturu aşağı salmağa çalışmalıdırlar. İnfeksiyanın orqanizmdən kənarlaşdırılmasını sürətləndirmək və susuzlaşmanın qarşısını almaq üçün körpəyə çox miqdarda təmiz su, kompot, meyvə şirələri və digər mayelər verilməlidir. Bundan əlavə, valideynlər uşağı düzgün qidalandırmalıdırlar; udlağın qıcıqlanmasının qarşısını almaq üçün isti, kobud, ədviyyatlı, qızardılmış və duzlu qidalar istisna edilməlidir. Uşaq pəhrizində qaynadılmış və ya buxarda bişmiş yeməklər, meyvə və tərəvəz püreləri, az yağlı bulyonlar olmalıdır.

Bütün hallarda unutmamalıyıq ki, müalicənin vaxtında başlaması və düzgün, hərtərəfli aparılması oynaqlar, böyrəklər və ürək tərəfindən ciddi fəsadların yaranma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. 

 

 

Erkən yaşlı uşaqlarda yuxu

 

Erkən yaşlı uşaqların yuxu problemləri valideynlərin  pediatra və uşaq nevroloquna  müraciət etməsinin ən çox yayılmış səbəblərindən biridir. Həqiqətən, uşağın yaxşı yuxusu onun sağlamlığına dəlalət edir. Uşaq rahat yatmırsa, xüsusən gecələr tez-tez oyanır, ağlayırsa, valideynlər narahat olurlar: "Pis yuxu daha ciddi problemləri göstərmir ki?"

Uşaqların yuxusu böyüklərdən fərqlənirmi? 

Yuxu bir-birini ardıcıl əvəz edən fazalardan ibarətdir: yavaş və sürətli. Körpənin yuxusu böyüklərin yuxusundan fərqlidir. Erkən yaşlı uşaqlarda yuxunun çox hissəsi sürətli yuxunun payına düşür. Bu, yuxugörmə mərhələsidir. Yuxugörmə mərhələsində ana uşağın göz almalarının qapalı göz qapaqları altında tez-tez hərəkət etdiyini müşahidə edə bilər. Bu mərhələdə qıcıqlandırıcı faktorlardan (səs, tərpəniş , körpədə hər hansı bir narahatlıq) oyanma ehtimalı daha yüksəkdir. Yeni doğulmuş uşaqların yuxusu daha səthi və həssasdır, onlar tez-tez oyanırlar və bu, normal haldır. 

Uşaq nə qədər kiçik olarsa, o qədər çox yatmalıdır. Yeni doğulmuş uşaqlar günün çox hissəsini yatır. Yaşa görə normal yuxu müddəti aşağıdakı kimi olmalıdır:

  • 0-3 ayda 14-17 saat

  • 4-11 ayda 12-16 saat

  • 1-2 yaşda 11-14 saat

  • 3-4 yaşda 10-13 saat

Fərdi xüsusiyyətlərinə görə bəzi uşaqların həmyaşıdlarına nisbətən yuxuya tələbatı  daha az ola bilər. Əgər uşaq  nisbətən az yatır, lakin özünü yaxşı hiss edirsə, narahat olmaq lazım deyil. Körpənizin böyüdüyünü və ya fərqli bir yuxu rejiminə ehtiyac duyduğunu aşağıdakı əlamətlərlə başa düşə bilərsiniz: 

  • uşaq çətinliklə yuxuya gedir 

  • günorta yuxusundan sonra erkən oyanır

  • bütün günü aktiv olur

Erkən yaşlı uşaqlarda yuxu pozuntularının yaranma səbəbləri hansılardır?

Körpələrdə sinir sistemi hələ tam yetkinləşməmişdir. Buna görə də bəzi hallarda "yuxu-oyaqlıq" ritminin bir-birini aydın əvəz etmə prosesi pozula bilər. Bu zaman uşaq narahat olur, çox ağlayır, çünki oyanma tormozlanmadan daha yaxşı “işləyir”. Yenidoğulmuş körpələrdə tez-tez axşam düşdükdə və ya hava şəraitinin dəyişməsi ilə narahatlıq artır. Belə hallar müvəqqəti olub, adətən müalicə tələb etmir. Adətən, 6 aya qədər yuxu ritmi formalaşır.

Uşaqlarda yuxu pozuntusuna çox vaxt valideynlərin yanlış hərəkətləri səbəb olur:

  • uşaq artıq yuxuda olarkən yatağa qoyulur

  • uşaq  əmziklə yuxuya getməyə alışır

  • uşaq böyüklərdən biri ilə yuxuya getməyə alışır

  • uşağın yatağının yeri tez-tez dəyişir

  • uşaq qalmaqalla yatağa gedir 

Erkən yaşlı uşaqlarda  rahat yuxu üçün nə etmək olar?

Valideynlər yuxu rejimini qaydaya salan müəyyən şərtlərə riayət edərlərsə, adətən yuxu pozuntusu zamanla düzəlir: 

  • Yenidoğulmuş uşaq olan otaqda çox səs-küy, kəskin qıcıqlandırıcı faktorlar aradan qaldırılmalıdır. Eyni zamanda kiçik yaşlı uşağı kənar səs-küydən tam təcrid etməyin. Əgər körpə yuxu zamanı işləyən paltaryuyan maşının yumşaq səsini, valideynlərinin sakit danışığını eşidərsə, bu səslərə alışacaq, yuxuda onlardan qorxmayacaq və buna görə daha yaxşı yatacaq, valideynlər körpəni oyatmaqdan qorxmadan adi fəaliyyətlərini davam etdirə biləcəklər. 

  • Yatağa getməzdən əvvəl uşağın yatdığı otağı havalandırmaq lazımdır. Təmiz hava körpənizin daha yaxşı yatmasına kömək edəcəkdir. Açıq havada yatmaq çox faydalıdır. Bu, eyni zamanda bədənin soyuqdəyməyə müqavimətini də artırır. Böyük yaşlı uşaqlar üçün yatmazdan əvvəl gəzintilər  çox faydalıdır. Uşaq olan otaqda siqaret çəkmək olmaz!

  • Yaxşı yuxu üçün yatağın rahat olması da vacibdir. Yatarkən uşağa çox isti və ya soyuq olmamalıdır. Buna görə, yorğan mövsümə və otaqdakı ümumi istiliyə uyğun olmalıdır. 1 yaşdan böyük uşaqlar üçün yastığın düzgün seçiminə, xüsusən də hündürlüyünə diqqət yetirin. Yastığın düzgün qoyulması vacibdir: yastığın kənarı boyunda, çiyinlər və kürəyin yuxarı hissəsi döşəkdə olmalıdır. Bu,  fizioloji baxımdan düzgün mövqedir.

  • Uşağın yuxusu gəlməyəndə rahatlaşdırıcı vannalar, duş qəbulu çox kömək edir.

  • Yuxu gəlmədiyi müddətcə yataqdan oyun yeri kimi istifadə olunmamalıdır. Yataq oyun yeri deyil. 

  • Yataq otağında televizor olmamalıdır.

  • Uşağa yatmazdan qabaq çətin həzm olunan qidalar verməyin. 

Uşaqlarda yuxu pozuntusu xüsusi diqqət tələb edir, çünki fiziki və zehni inkişafa təsir edir, öyrənmə qabiliyyətini azaldır. Görülən tədbirlərə rəğmən yuxu problemi iki həftədən çox davam edərsə, o zaman uşaq nevroloquna müraciət etmək lazımdır. Həkim körpənin sağlamlıq vəziyyətini qiymətləndirə, valideynlərin qorxularını aradan qaldıra  və təsirli məsləhətlərə kömək edə bilər.

Uşaqların immunitetini necə gücləndirmək olar?

Hər bir valideyinin arzusu övladının sağlam böyüyüb heç vaxt xəstələnməməsidir. Bunun üçün kiçik yaşlardan körpənin immun sistemini gücləndirmək lazımdır. Bu halda körpə daha az xəstələnəcək və sağalma müddəti sürətlənəcək.

Uşaqlarda immunitetin zəifləməsinin səbəbləri aşağıdakılardır:

  1. Qeyri-düzgün və balanslaşdırılmamış qidalanma

  2. Mədə-bağırsaq və digər sistemlərin fəaliyyətinin pozulması

  3. Tez-tez soyuqdəymə

  4. Ailədə qeyri-qənaətbəxş mühit

  5. Yuxu rejiminin pozulması və s.

Zəifləmiş immunitet özünü uşağın tez-tez xəstələnməsi, allergik reaksiyalar və digər xəstəliklərlə, həmçinin iştahanın pozulması ilə biruzə verə bilər.

İmmun sisteminin gücləndirilməsi üçün bunlar tövsiyə olunur: 

  1. Mümkün qədər körpəni ana südü ilə qidalandırmaq (ana südü vitaminlər, mikroelementlər və immunoqlobinlərlə zəngindir);

  2. Balanslaşdırılmış şəkildə qidalanmaq (meyvə-tərəvəzə üstünlüyün verilməsi);

  3. Yuxu rejiminə düzgün əməl etmək;

  4. Təmiz havada müntəzəm olaraq gəzmək;

  5. Ailə mühitinin qənaətbəxş olması (qayğıkeş, sevgi dolu ailə mühiti formalaşdırmaq);

  6. Mədə-bağırsaq sisteminin funksiyasını normallaşdırmaq;

  7. Fiziki prosedurlar həyata keçirmək (su, günəş vannaları, hava gəzintisi)

Körpə mümkün qədər 2 yaşına qədər ana südü ilə qidalanmalıdır. İlk 6 ay yalnız ana südü verilməli, 6 aydan sonra isə tədricən əlavə qidalara keçid edilməlidir. Qida rasionunda üstünlük əsasən meyvə-tərəvəzə verilməlidir. Körpənin qidası zülallar, yağlar, karbohidratlar, vitamin və minerallarla zəngin olmalıdır. Buna görə uşağın qida rasionu kifayət qədər ət, balıq, toyuq, yumurta, süd məhsulları ilə zəngin olmalıdır. İmmunitetin gücləndirilməsi üçün bir çox mikroelementlər tələb olunur (kalium, mis, maqnezium, sink, yod, dəmir, selen və s.) Uşağın qida rasionunu ana tərtib etməlidir və sağlam qidalara üstünlük verməlidir. Sağlam qidalara uşaqları alışdırmaq lazımdı.

Yuxu uşaq üçün çox vacib hesab olunur. Məhz gecə saatlarında uşağın immun sisteminin mükəmməlləşməsi baş verir. Uşağın fiziki aktivliyinə də nəzarət etmək lazımdır.  Hər gün 1,5-2 saat ərzində uşaq açıq havada olmalıdır (soyuq havalar istisna olmaqla).

İmmunitetin yüksəldilməsi üçün su ilə olan prosedurlar çox vacibdir. Körpə uşaq hər gün vanna qəbul etməlidir. Su prosedurları uşağın fiziki inkişafına müsbət təsir göstərir, həmçinin yuxusunu normallaşdırır. Xüsusəndə günəş vannalarının yay fəslində qəbulu daha əlverişlidir. Belə ki, günəş şüalarının təsirindən uşağın dərisində D vitamini əmələ gəlir, bu isə öz növbəsində immunitetin güclənməsinə və sümük sisteminin möhkəmlənməsinə kömək edir.

Su prosedurları

Su prosedurları böyüməkdə olan uşaq orqanizminə müsbət təsir göstərir. Bu prosedurun müalicəvi effekti mexaniki, termiki və kimyəvi faktorlar nəticəsində əmələ gəlir. Su dalğalarının təsiri nəticəsində uşaqlarda dərinin turqoru yüksəlir və əzələ sistemi möhkəmlənir. Termiki faktorun təsiri suyun temperaturunun dəyişməsi nəticəsində meydana gəlir və uşaq orqanizminin qoruyucu və adaptasiya qabiliyyətini yüksəldir. 

Suda olan orqanik duzların təsiri kimyəvi təsir adlanir. Xüsusilə dəniz suyunda vannalar, yay fəslində populyar olan dənizdə çimmək talassoterapiya adlanır. Suyun hərarəti 20-23 dərəcədən aşağı olmamalıdır və başlanğıc 2-3 dəqiqə olmalıdır. Daha sonra isə müddət 5-10 dəqiqəyə qədər artırılmalıdır.

 

Yuxu 

Yuxu orqanların fəaliyyətini bərpa etmək üçün vacib fizioloji prosesdir. Tələb olunan müddətdən çox və ya az yatmaq sağlamlığa mənfi təsir göstərə bilər. Yenidoğulmuş körpə üçün həmin şərt daha vacibdir. Onun düzgün və sağlam qidalanması ilə yanaşı, normal yuxu rejiminə də mütləq əməl olunmalıdır.

Yenidoğulmuş körpə üç aylığınadək 17-19 saat yata bilər. Altı aylıq körpənin sutkada 14-15 saat yatması kifayət edər. Bir yaşınadək uşağın sutkada 11-13 saat yatması yetərlidir. 2-7 yaş arası uşaqlar gecə 10-11 saat yatmalıdır. Tədqiqatlar göstərir ki saat 23:00-da boy hormonunun ifrazı artır. Bu, uşağın böyüyüb boy atması üçün əlverişli vaxtdı.

 

Günəş vannaları

11.00-16.00 saatları arasında uşaqlar kölgədə olmalıdır. Günəş vannaları səhər və ya günortadan sonra göstərilən saatların xaricində edilməlidir. Günəşdə qalma müddəti, körpələr üçün 10 dəqiqə, böyük uşaqlar üçün 20 dəqiqəni keçməməlidir. Uşağın başına nazik yay papağı qoyub günəşdən qorumalı və münasib günəş eynəyindən istifadə edilməlidir. Dəniz, qum və beton zəmindən əks olunan günəş şüaları da günəş yanığına səbəb ola bildiyi üçün uşaq geniş çətir altı və ya tam kölgə sahələrdə oynamalıdır, istirahət etməlidir.

Buludlu havalarda ultrabənövşəyi şüaları buludlardan keçərək dəridə yanığa səbəb ola bilər, bu səbəblə yayın günorta saatlarında hava buludlu olsa da, uşaq açıqda uzun müddət qalmamalıdır.

Ən təsirli qoruma şapka və geyimlərdir. Günorta saatlarında uşaq geyimdə olmalıdır. Geyimlər pambıqlı və sıx toxunuşlu olmalıdır. Məsaməli parçalardan keçən günəş şüaları yanıq yarada bilər. Yaş geyimlər də günəş şüalarını tez keçirir.  Günəş kremindən də istifadə olunmalıdır.


 

İnkişaf mərhələləri 3-4 yaş

Uşağımın üç-dörd yaşına çatmalı olduğu inkişaf mərhələrləri hansılardır?

Övladınızın üçüncü doğum günü ilə “dəhşətli ikilər” rəsmi olaraq bitdi və üçüncü və dördüncü “sehirli illər” başlayır-uşağınızın dünyasında fantaziya və canlı təxəyyülün hakim olduğu bir vaxt. Növbəti iki il ərzində bir çox sahədə yetişəcək.

Burada axtarmaq üçün bir neçə mərhələ var.

Hərəkət mərhələləri

  • Beş saniyə qədər ayaq üstə dayanır

  • Dəstək olmadan yuxarı və aşağı mərhələlərə keçir

  • Topu irəli atır

  • Topu üstündən atır

  • Çox vaxt top yaxalanır

  • Çevikliklə irəli və geri hərəkət edir

Əl və barmaqvərdişlərindəki mərhələlər

  • Kvadrat şəkilləri kopyalayır

  • İki-dörd bədən hissəsi olan bir insanı çəkir

  • Qayçı istifadə edir

  • Dairələr və kvadratlar çəkir

  • Bəzi böyük hərfləri kopyalamağa başlayır

Dil mərhələləri

  • Eyni və fərqli anlayışlarını başa düşür

  • Qrammatikanın bəzi əsas qaydalarına yiyələnmişdir

  • Beş-altı sözdən ibarət cümlələrlə danışır

  • Yadların başa düşməsi üçün kifayət qədər dəqiq danışır

  • Hekayələr danışır

İdrak mərhələləri

  • Bəzi rəngləri düzgün adlandırır

  • Sayma anlayışını başa düşür və bir neçə ədədi bilə bilər

  • Problemlərə tək bir nöqteyi nəzərdən yanaşır

  • Zamanı daha aydın hiss etməyə başlayır

  • Üç hissəli əmrləri izləyir

  • Bir hekayənin hissələrini xatırladır

  • Eyni/fərqli anlayışını başa düşür

  • Fantastik oyunla məşğul olur

Sosial və emosional mərhələlər

  • Yeni təcrübələrlə maraqlanıram

  • Digər uşaqlarla əməkdaşlıq edir

  • Ana və ya Baba oynayır

  • Fantaziya oyununda getdikcə ixtiraçılıq

  • Paltar və soyunma

  • Münaqişənin həlli yollarını müzakirə edir

  • Daha müstəqil

  • Bir çox tanış olmayan şəkillərin “canavarlar” ola biləcəyini düşünürəm

  • Bədəni, zehni və hissələri əhatə edən bütöv bir insan kimi özünə baxır

  • Çox vaxt fantaziya və reallığı ayırd edə bilmir

İnkişaf sağlamlığı saatı

Hər uşaq özünəməxsus tərzdə inkişaf etdiyi üçün verilmiş bir bacarığı nə vaxt və necə inkişaf etdirəcəyini dəqiq söyləmək mümkün deyil. Burada sadalanan inkişaf mərhələləri, uşağınız böyüdükcə gözləyə biləcəyiniz dəyişikliklər haqqında ümumi bir fikir verəcəkdir, lakin inkişafı bir az fərqli bir istiqamət alarsa həycanlanmayın. Bununla birlikdə, uşağınız bu yaş aralığında mümkün inkişaf gecikmə əlamətlərindən birini göstərsə, pediatırınıza xəbərdarlıq edin.

  • Topu üstündən atmaq olmur

  • Yerində tullanmaq olmur

  • Üç təkərli velosiped sürmək olmur 

  • Baş barmaq və barmaqlar arasında birqələm tutmaq olmur

  • Yazmaqda çətinlik çəkir

  • Dörd blok yığmaq olmur

  • Valideynləri onu tərk edəndə hələdə yapışır və ağlayır

  • İnteraktiv oyunlara maraq göstərmir

  • Digər uşaqları görməzdən gəlir

  • Ailənin xaricindəki insanlara cavab vermir

  • Fantastik oyunla məşğul olmur

  • Geyinməyə, yatmağa, tualetdən istifadə etməyə müqavimət göstərir

  • Qəzəbli və ya əsəbi olduqda özünü idarə etmədən kirpikləri çölə atın

  • Dairəni kopyalamaq olmur

  • Üç sözdən çoc cümlələrdən istifadə etmir 

  • “Məni” və “səni” uyğun istifadə etmir

Amerikan Pediatriya Akademiyası 2009 healthychildren.org 




 


 


 

Pediatrik praktikada antibiotik inyeksiyaları

Uşaqlarda burun-udlaq və tənəffüs yolları xəstəlikləri (otit, sinusit, faringit, bronxit, pnevmoniya), həmçinin dəri və yumşaq toxumaların infeksiyaları çox rast gəlindiyi üçün antibiotiklərdən geniş istifadə olunur. Bu səbədən antibiotiklərin rasional istifadəsinə xüsusi diqqət yetirilməlidir.

Antibiotik inyeksiyaları ağrılı olduğundan, körpənin həssas psixikasını zədələyə bilər. Heç kim kiçik bir uşaqdan bu şəkildə müalicə edilməsinə razı olub- olmadığını soruşmur. Beləliklə, uşaq qorxu içində böyüyür, böyüklərə, xüsusən də tibb işçilərinə qarşı inamsız olur.  İnyeksiyalar yalnız ağrılı deyil, həm də təhlükəli ola bilər. Belə ki, inyeksiya sonrası infiltratların və abseslərin  meydana çıxama, hepatit, QİÇS və s. kimi təhlükəli infeksiyalara yoluxma riski var.

Antibiotiklərin inyeksiya şəklində tətbiq olunmasına dair ən çox yayılmış səhv fikirlər bunlardır:           

  1. Ciddi bir infeksiya yalnız inyeksiya yolu ilə müalicə olunur. 

Müalicənin təsiri dərmanın tətbiq metodundan deyil, fəaliyyət spektrindən və  törədicinin xüsusiyyətlərinə uyğunluğundan asılıdır. Məsələn, tənəffüs yolu infeksiyası mikoplazmalar tərəfindən törənərsə, makrolidlərə ehtiyac duyulur və ya betalaktamaz fermentləri istehsal edən mikroflora tərəfindən törənərsə, penisilin, ampisillin və ya oksasillin tabletləri və ya inyeksiyaları təsirli olmayacaq, amoksiklav və ya 2-ci nəsil sefalosporinlər təyin olunmalıdır.

  1. Əzələdaxili inyeksiya şəklində tətbiq edildikdə dərman daha təsirli olur.

Uşaqlar üçün antibiotiklərin müasir oral (ağızdan verilən formaları) 90-95%-ə qədər sorulma qabiliyyətinə malikdir. Çoxsaylı tədqiqatlar və kliniki təcrübə sübut etmişdir ki,  müasir antibiotiklər ağızdan qəbul edildikdə toxumalarda olduqca yüksək dərəcədə konsentrasiya əmələ gətirir. Eyni zamanda, pnevmoniya da daxil olmaqla bir sıra xəstəliklərin müalicəsində tətbiq olunan antibiotiklər yalnız oral formada mövcuddur (məsələn, yeni makrolidlər – azitromisin, roksitromisin və s.) və bütün dünyada uğurla istifadə olunur. İnkişaf etmiş ölkələrinin böyük əksəriyyətində ambulator praktikada inyeksiya şəklində antibiotiklər olduqca nadir hallarda təyin olunur. Ən ağır hallarda mərhələli terapiya prinsipindən istifadə olunur; 2-3 gün ərzində əzələdaxili yeritmədən daha ağrısız olan venadaxili terapiya və vəziyyət sabitləşdikcə, peroral formalar təyin olunur. Beləlikə, stres və lazımsız ağrının qarşısı alınır.

 

Peyvəndlər

İmmunoprofilaktika yolxucu xəstəliklərə qarşı müdafiə metodudur. Əhalinin samlağlığı, eləcə də sanitar-epidemioloji salamatlığının qorunması məqsədilə həyata keçirilir. Yolxucu xəstəliklərə qarşı immunitetin yaradılması üçün müxtəlif immunoloji preparatlardan (vaksinlər, anatoksinlər və s.) istifadə olunur. Ölkəmizdə istifadə edilən bütün peyvənd materialları Səhiyyə Nazirliyi Dərman Vasitələrinin Analitik Ekspertiza Mərkəzində müayinədən keçirilir və tam təhlükəsizdir.

Peyvəndlərin aparılması nəticəsində ölkəmizdə poliomielit xəstəliyi ləğv edilmiş, difteriya,tetanus, göyöskürək, məxmərək xəstəlikləri azalmış, hətta demək olar ki, yox dərəcəsindədir. AAP (America Pediatrik Akademiyasının) məlumatına görə vaksinoprofilaktika nəticəsində hər il dünyada 4,5 milion insan ölümdən xilas olur. Peyvəndlərin aparılması Milli Peyvənd Təqviminə əsasən həyata keçirilir. Peyvənd təqvimi 1994-cü ildə təsdiq edilib. Sonradan təqvimə əlavələr olunub.

Xəstəliklərdən  qorunmanın ən effektiv yolu vaksinasiyadır. Hal-hazırda ölkəmizdə hepatit B,  vərəm,  difteriya, göyöskürək, tetanus, poliomielit, B tip hemofil infeksiya , pnevmokokk, qızılca, parotit, məxmərək xəstəliklərinə qarşı peyvəndlər aparılır. Peyvənd yalnız tam sağlam uşağa vurulur. Bunun üçün öncədən uşaq pediatrı və nevropatoloq tərəfindən müayinə olunmalıdı. Birlikdə verilən qərara əsasən uşaga peyvənd vurulur.

Peyvəndlərə müvəqqəti əks əks göstərişlər bunlardır:  

  • Kəskin respirator infeksiya (KRİ) 

  • Xroniki xəstəliklərin kəskinləşməsi

Kəskin respirator infeksiya və kəskin bağırsaq infeksiyası keçirmiş uşaqlara hərarət normaya düşdükdən sonra peyvənd etmək olar. Xroniki xəstəliyi olan uşaqlara peyvəndlər remissiya dövründə vurulur (yəni kliniki və laborator göstəricilər norma daxilində olanda).

Mütləq əks göstərişlər bütün vaksinlər üçün:

  • Əvvəlki peyvəndə kəskin reaksiya və ya postvaksinal ağırlaşma

  • Birincili immunodefisit vəziyyətlər (immunosupressiya)

  • Bədxassəli törəmələr

  • Hamiləlik

Peyvəndlərin yan təsirləri iki qrupa bölünür: yerli və ümumi

Yerli reaksiyalar peyvənd yerində qızartı, şişkinlik, səpkilər və ağrı hissi ilə özünü biruzə verir. Ümumi reaksiyalar isə hərarətin yüksəlməsi, halsızlıq kimi əsas simptomlarla özünü büruzə verir. Adətən bu reaksiyaların peyvənd vurulduqdan 3 gün müddətində davam etməsi normal sayılır. Ümumiyyətlə peyvəndlərin yan təsirləri barəsində pediatr öncədən valideynləri məlumatlandırmalıdır və 3 gün müddətində yan təsirlər keçməsə, həkimlə əlaqə saxlamalarını bildirməlidi.

Peyvəndlər uşaqlarımızı ağır, ölümcül hətta bəzən əlilliyə gətirib çıxaran xəstəliklərdən qoruyur. Bəzən valideynlər peyvəndlərin yan təsirlərindən qorxaraq imtina edirlər. Nəzərinizə almaq lazımdır ki, peyvəndlər uşaqlarınızı ağır infeksion xəstəliklərdən və onların fəsadlarından (iflic, sonsuzluq, ensefalit və s.) və ölümdən qoruyur. Son zamanlar bütün dünyada tüğyan edən COVİD-19 virusuna qarşı peyvəndin hazırlanmasını hər kəs səbirsizliklə gözləyir. 

Azərbaycan Respublikasının Milli peyvənd təqvimi

Yaş

Peyvənd

Xəstəliklərin profilaktikası

Doğumdan sonra 12 saat ərzində

Hep B

Hepatit B xəstəliyinə qarşı peyvənd

4-7-ci gün

BCG

OPV

Vərəm əleyhinə peyvənd

Poliomielitə qarşı peyvənd

2 aylıqda

Hib

B tipli hemofil infeksiyaya, difteriya, göyöskürək, tetanus və hepatit B qarşı peyvənd

2 aylıqda

OPV

Pk

Poliomielitə qarşı peyvənd

Pnevmokok infeksiyalarına qarşı peyvənd

3 aylıqda

Hib

B tipli hemofil infeksiyaya, difteriya, göyöskürək, tetanus və hepatit B qarşı peyvənd

3 aylıqda

OPV

Poliomielitə qarşı peyvənd

4 aylıqda

Hib

B tipli hemofil infeksiyaya, difteriya, göyöskürək, tetanus və hepatit B qarşı peyvənd

4 aylıqda

OPV

Pk

Poliomielitə qarşı peyvənd

Pnevmokok infeksiyalarına qarşı peyvənd

6 aylıqda

Pk

Pnevmokok infeksiyalarına qarşı peyvənd

12 aylıqda

QPM

Vit A

Qızılça, parotit və məxmərəyə qarşı peyvənd

Vitamin A

18 aylıqda

GDT

OPV

Vit A

Difteriya, göyöskürək və tetanusa qarşı peyvənd

Poliomielitə qarşı peyvənd

Vitamin A

6 yaşında

QPM

DT

Vit A

Qızılça, parotit və məxmərəyə qarşı peyvənd

Difteriya və tetanus əleyhinə peyvənd

Vitamin A










 

Uşaqlarda burun qanaxması

Uşaqda burun qanaması ümumiyyətlə, heç bir səbəb olmadan, qəfildən baş verə bilər. Çox vaxt qanaxma qısa müddətdən sonra öz-özünə dayanır. Qanaxma uzun müddət davam edərsə, uşaq özünü zəif hiss edir, solğun olur, təzyiqi aşağı düşür, soyuq tər basır və başı fırlanır. Uzun müddət davam edən qanaxma böyük qan itkisinə, anemiyanın inkişafına səbəb olur. Uşağın nə qədər qan itirdiyini təyin etmək mümkün deyil, qanın bir hissəsini uşaq sadəcə udur.

Uşaqlarda burun qanamasının səbəbləri nədir?

  • Çox vaxt qanaxma burnun zədələnməsi nəticəsində baş verir. Uşaqların burnunda çox sayda damar olduğundan və səthə yaxın yerləşdiyindən, həmçinin selikli qişa incə olduğundan, buruna dəyən hər hansı bir zərbə qanaxmaya səbəb ola bilər.

  • Bəzən körpələrin burnuna bir şey tıxaması qan damarlarını zədələyərək, qanaxmaya səbəb olur.

  • Çox quru hava ilə nəfəsalma zamanı burnun selikli qişası quruyur, elastikliyini itirir və asqırarkən  çatlayaraq, qanaxmaya səbəb olur.

  • Damar keçiriciliyinin artması zamanı  iltihab, soyuqdəymə, qrip  zamanı burun qanaxması müşahidə oluna bilər. Bir qayda olaraq, damar divarının keçiriciliyinin artmasına irsi meyillilik olur.

  • Vegeto-damar distoniyasından əziyyət çəkən uşaqlarda, xüsusən yeniyetməlik dövründə qan təzyiqində tez-tez kəskin dəyişiklik nəticəsində burun qanaması meydana gələ bilər. 

  • Həddindən artıq istiləşmə, gün vurması da burun qanamasına səbəb ola bilər. 

  • Yeniyetmə qızlarda hormonal dəyişikliklər zamanı burun qanamaları ola bilər. Bu qanamalar yaşla əlaqədar yox olur. 

  • Burun çəpərinin əyriliyi burun qanamasına və burun tənəffüsünün pozulmasına səbəb ola bilir.  

  • Bəzən burun qanamaları burundakı xoş və ya bədxassəli bir şişin, qan xəstəliklərinin əlaməti ola bilər.

Uşağın burnundan qan gəlirsə nə etməli?

  • Uşağı sakitləşdirin (və özünüz sakitləşin). 

  • Uşaqdan başını bir az irəli əyməsini xahiş edərək otuzdurun. Körpəni qucağınıza götürün və dik vəziyyətdə saxlayın, başını bir az irəli əyin. Burun qanaması zamanı başı geri atmaq olmaz! Bu, qanın nəfəs borusuna və ya burun-udlağa axmasına, qanlı qusmaya və ya sonradan pnevmoniyaya səbəb ola bilər. Həmçinin belə vəziyyətdə uşağın nə qədər qan itirməsini bilməyəcəksiniz.

  • Pəncərəni açaraq təmiz hava axınını təmin edin. Paltarların düymələrin açın. Uşağa ağızdan dərin nəfəs almasını deyin.

  • Burun kökünə soyuq bir şey – dəsmalla bükülmüş buz və ya soyuq suya batırılmış bez qoyun. Ayaqlar, əksinə, isti olmalıdır.

  • Burun qanadını barmaqlarınızla sıxın. Kömək etmirsə, 3%-li hidrogen peroksid məhlulunda isladılmış steril bir pambıq çubuğu, xüsusi hemostatik (qankəsici) süngəri burun dəliyinə qoyun.

  • Qan dayandırıldıqdan dərhal sonra uşağa yemək, çay və ya kakao verməyin. Bu, damarların genişlənməsinə səbəb olacaq və qanaxma yenidən başlayacaq.

  • Qanaxma şiddətlidirsə və dayandırıla bilmirsə, dərhal təcili yardım çağırın.
     

Uşaqlarda EEQ müayinəsi

Elektroensefaloqrafiya (EEQ) müasir nevrologiya və pediatriyada geniş istifadə olunan müayinə metodlarından biridir. Bu müayinənin hansı hallarda və necə aparılmasına nəzər salaq.

EEQ müayinəsi nədir?

EEQ beynin işini öyrənmək, fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün əsas müayinə üsuludur. Beyin də daxil olmaqla mərkəzi sinir sisteminin əsas elementləri sinir hüceyrələri – neyronlardır. Onlar elektrik impulslarını keçirmək və yaratmaq qabiliyyətinə malikdirlər. Bu impulslar (beyinin bioelektrik aktivliyi) xüsusi cihaz – elektroensefaloqraf tərəfindən qeyd olunur. Bu, çox həssas üsul olub, baş beyin qabığının və beynin dərin strukturlarının cüzi funksional dəyişkənliyini belə əks etdirir.  

Bu müayinə nə vaxt aparılır?

  • Yuxu pozuntuları: çətin yuxuyagetmə, yuxusuzluq, narahat yuxu, yuxuda gəzmək

  • Enurez (yuxuda sidik saxlaya bilməmək)

  • Qıcolma, epilepsiya (diaqnoz qoyulması, xəstəliyin izlənilməsi, müalicənin effektivliyinin təyin edilməsi)

  • Doğuş travmasının, hipoksiyanın nəticələri, psixomotor inkişafın ləngiməsi;

  • Kəllə-beyin travmaları

  • Beynin iltihabı xəstəlikləri (ensefalit, meningit)

  • Vegeto-damar distoniyası, huşunu itirmə

  • Baş ağrıları, başgicəllənmələr, xroniki yorğunluq

  • Autizm

  • Nitq pozuntuları, nitq inkişafının ləngiməsi, kəkələmə

  • Davranış  və diqqət pozuntuları, nevrozlar, panik həmlələr

  • Beyin qan dövranı pozuntuları;

  • Uşaq serebral iflici

  • Beyin şişləri

Müayinə necə aparılır?

Uşağın başı təmiz və quru olmalıdır. Uşağa elektrodlar birləşdirilmiş xüsusi papaq-dəbilqə geyindirilir və xüsusi dəliklərdən elktrod geli yeridilir. Prosedur uşağa heç bir narahatlıq vermir və tamamilə təhlükəsizdir. Ancaq hazırlıq prosesi uşağı qorxuda bilər. Bu səbəbdən evdə uşağa "sərgüzəştləri", məsələn güclü və sağlam olmaq üçün başına “sehirli dəbilqə” geyinəcəyi barədə danışmaq məsləhətdir. Böyük uşağa EEQ-nin necə və niyə edildiyini ətraflı izah edin. Erkən yaşlı uşaqlara müayinə adətən yuxu zamanı aparılır. 

Tədqiqatın müddəti 25-30 dəqiqədir. Uşağın hazırlanması daha çox vaxt aparır. Müayinənin özü 5-7 dəqiqə çəkir. Müayinə zamanı uşağın sakit davranması, ağlamaması, ac və yorğun olmaması vacibdir.

EEQ müayinəsini nə zaman etmək olmaz?

EEQ tamamilə zərərsiz və şüasız bir müayinə üsuludur. Bu müayinə üsulunun aparılmasına  heç bir əks-göstəriş yoxdur. Əlbəttə ki, körpədə qızdırma, kəskin bir tənəffüs xəstəliyi və ya yoluxucu xəstəlik, dəri səpgiləri aşkarlandığı təqdirdə klinikaya getməməlisiniz. 

 

Uşaqlarda Əzələ Distrofiyaları (Muskulyar Distrofiya) (Valideyn)        

  Əzələ distrofiyaları hərəkəti idarə edən skelet əzələlərinin proqressiv zəifliyi və degenerasiyası ilə xarakterizə olunan 30-dan çox genetik xəstəlik qrupudur. Əzələ distrofiyası, əzələ itkisinə və zəifləməyə səbəb olan Bəzi MD formaları körpəlikdə və ya uşaqlıqda görülür, digərləri orta yaşa və ya sonraya qədər görünür. Xəstəliklər əzələ zəifliyinin paylanması və dərəcəsi (MD-nin bəzi formaları ürək əzələlərini də təsir edir), başlanğıc yaşı, irəliləmə sürəti və irsiyyət forması baxımından fərqlənir. Simptomlar əzələ distrofiyasının növündən və təsirlənmiş əzələ qrupundan asılıdır. Uşaqlarda əzələ distrofiyasının ümumi simptomları aşağıdakılardır . MD-nin ilk simptomlarından biri fiziki inkişaf mərhələlərini vaxtında yerinə yetirməməkdir. Beləliklə, uşağın oturması, sürünməsi və gəzməsi daha uzun sürəcək. Uşaqda anormal əzələ böyüməsi də ola bilər. Məsələn, Duchenne əzələ distrofiyası olan uşaqlar, bədənin itirilmiş əzələlərini yağla əvəzlədiyi üçün dana əzələlərində qeyri-adi bir böyümə göstərir; əzələ sağlam bir uşağınkından iki-üç qat daha böyük ola bilər. Duchenne MD ən geniş yayılmış MD tipidir və ilk növbədə oğlan uşaqlarını təsir edir. Bunun səbəbi əzələ tamlığının qorunmasında iştirak edən bir protein olan distrofinin olmamasıdır. Başlanğıc 3 ilə 5 yaşda başlayır və pozğunluq sürətlə irəliləyir. Əksər oğlanlar 12 yaşına qədər yeriyə bilmir və sonradan nəfəs almaq üçün bir tənəffüs aparatına ehtiyac duyurlar. Bu ailələrdə olan qızların qüsurlu geni miras almaq və uşaqlarına ötürmə şansı yüzdə 50-dir. Beker miodistrofiyası (Duchenne MD ilə çox oxşar, lakin daha az ağır) olan oğlanlarda distrofin defekti və ya çatışmazlığıdır.

     Facioscapulohumeral MD isə yeniyetmə yaşlarında başlayır. Üz, qol, ayaq əzələlərində və çiyin və sinə ətraflarında tədricən zəifliyə səbəb olur. Yavaşca irəliləyir və simptomları yüngüldən əlilliyə qədər dəyişə bilər.

     Myotonic MD, bu xəstəliyin ən çox görülən yetkin formasıdır və uzun müddət davam edən əzələ spazmları, katarakt, ürək anomaliyaları və endokrin narahatlıqlar ilə tipikdir. Miotonik MD olan fərdlərin uzun, nazik üzləri, sallanan göz qapaqları və qu quşu kimi bir boynu var.

Sadə tapşırıqları yerinə yetirməkdə problem, vəziyyətin izah olunan əlamətlərindən biridir. Xəstəliyi olan uşaqlar pilləkənlərə qalxmaq, stuldan qalxmaq, tullanmaq, atlamaq və ya çiyinlərini çəkməkdə çətinlik çəkirlər.  Əllərinin və dizlərinin dəstəyi ilə yavaş-yavaş ayağa qalxırlar. Əzələ ağrısı və kramplar ola bilir. Zəif əzələ tonusu, uşağın tez-tez yıxılmasına səbəb olur, bədən vəziyyətini və sabitliyini qoruya bilmir. Üz əzələlərində distrofiya meydana gəldiyi zaman uşaqda bu əlamətlər ola bilər.Üz ümumiyyətlə ifadəsiz görünür. Təbəssüm və göz qırpma kimi sadə ifadələr belə etməkdə çətinlik çəkə bilərlər. Zəif əzələ tonusu, skelet quruluşuna təsir edir, bel əyriliyi (skolioz) və barmaqların içəriyə doğru yöndəmsiz yerləşməsi kimi problemlərə səbəb olur.

        Hər hansı bir MD-ni dayandırmaq və ya geri qaytarmaq üçün xüsusi bir müalicə yoxdur. Müalicəyə fiziki müalicə, tənəffüs terapiyası, danışma terapiyası, dəstək üçün istifadə olunan ortopedik aparatlar və düzəldici ortopedik cərrahiyyə daxil ola bilər. Dərman terapiyası əzələ degenerasiyasını yavaşladan kortikosteroidləri, qıcolma və bəzi əzələ fəaliyyətini idarə etmək üçün antikonvulsantları, ölməkdə olan əzələ hüceyrələrinin bəzi zərərlərini təxirə salmaq üçün immunosupressantları və tənəffüs orqanları yoluxucu xəstəlikləri ilə mübarizə aparmaq üçün antibiotikləri əhatə edir. Bəzi insanlar peşə müalicəsi və köməkçi texnologiyadan faydalana bilərlər.

     Proqnoz 

   MD olan insanlar üçün proqnoz, pozğunluğun növünə və inkişafına görə dəyişir. Bəzi hallar mülayim ola bilər və normal bir ömür boyu çox yavaş irəliləyir, digərləri ağır əzələ zəifliyi, funksional əlillik və yerimək qabiliyyətini itirir. MD olan bəzi uşaqlar körpəlikdə ölür, bəziləri isə yetkin yaşa qədər yalnız orta dərəcədə əlil olur.

Mənbə :

Muscular Dystrophy - Child Neurology Foundation

 

 

Uşaqlarda otit

Otit nədir?

Otit qulağın iltihabi xəstəliyidir. Uşaqlarda ən çox rast gəlinən xəstəliklərdən biri olub, bütün yaşlarda təsadüf edilir, lakin ən çox  körpələr bundan əziyyət çəkirlər. 

 

Usaqlarda otit hansı səbəbdən baş verir?

İltihabi prosesin yaranma yerinə görə xarici, orta və daxili otit ayırd edilir. Xəstəlik kəskin və xroniki gedişli ola bilər. 

Xarici otit və ya xarici qulağın iltihabı infeksiya xarici qulaq keçəcəyinə daxil olduqda inkişaf edir. Bu, qulağı qurdaladıqda və ya qulağı düzgün təmizləmədikdə və ya qulaq kanalında furunkul əmələ gəldikdə baş verə bilər. Bu zaman xarici qulaq keçəcəyi nahiyyəsində dəri qızarır, şişkinlik nəticəsində xarici qulaq keçəcəyi daralır, şəffaf  maye axır.

Uşaqlar ən  çox orta qulağın iltihabından əziyyət çəkirlər. Bu, uşaqlarda qulağın anatomik xüsusiyyətləri ilə əlaqədardır. Belə ki, burun-udlağı qulaqla birləşdirən eşitmə borusu qısa və geniş olduğundan, hər hansı bir kəskin tənəffüs xəstəliyi zamanı infeksiya asanlıqla qulağa nüfuz edə və iltihaba səbəb ola bilir. Çimərkən qulaq  keçəcəyinə düşən su da iltihabı təhrik edə bilər. Uşaqda immunitetın zəif olması da xəstəliyə şərait yaradır. 

Uşağın səhv bir şəkildə fınxırması da otitin başlanmasına kömək edir. Buna görə uşağa hər burun keçəcəyində olan seliyi növbə ilə təmizləməyi öyrətmək lazımdır. Körpələrin burun keçəcəkləri hər gun diqqətlə təmizlənməlidir. Körpələr uzanmış vəziyyətdə qaytarırsa, süd burun-udlağa, oradan da eşitmə borusuna daxil ola bilər. Bu da orta qulağın iltihabına gətirib çıxara bilər.

 

Kəskin orta otit zamanı hansı əlamətlər olur?

Birincisi və ən başlıcası ağrıdır. Ağrı döyünən xarakterli olub, xüsusən gecələr güclənir. Qulaq önü – traqusa basarkən ağrı artır. Ağrıdan əlavə qulaqda dolğunluq hissi olur, temperatur yüksəlir (bəzən 39-40 dərəcəyə qədər), eşitmə  zəifləyir. 

Böyük yaşı uşaqlar qulağının ağrıdığını deyə bilər. Bəs danışa bilməyən çox kiçik uşaqlarda qulaq ağrısını necə bilmək olar?  

Körpənin davranışını çox diqqətlə izləmək lazımdır. Məsələn, körpə narahat olur, ağlayır, başını arxaya atır və ya bulayır, ağrılı qulağını anasının sinəsinə və ya yastığa sıxmağa çalışır, yaxşı yatmır. Körpə döşdən imtina edə bilər – bu, bir siqnal olmalıdır. Belə ki,  xəstəliyin ilk əlamətləri qidalanma zamanı dəqiq müəyyən edilə bilər. Körpə döşü əmdikdə ağrı artır, uşaq qışqırır, ayaqlarını bükür, sanki bağırsaq kolikası var.  Ancaq körpə ağrılı qulağın üstünə uzanan kimi sakitləşir və döşü əmməyə başlayır. 4 aylıqdan böyük körpələr əlini ağrıyan qulağına apara bilər. 

 

Orta otit nə ilə ağırlaşa bilər?

Orta otit irinli formaya keçə bilər. Bu zaman qulaq pərdəsi deşilir və qulaqdan irin axmağa başlayır. Bir qayda olaraq, bu halda körpənin əhvalı yaxşılaşır; temperatur azalır, qulaqdakı ağrı dayanır və ya azalır. Ancaq bu, bərpa demək deyil. İrinli otit təcili tibbi yardım tələb edir, çünki irin beyinə daxil ola bilər. Bu isə çox təhlükəlidir.

Orta otitin ciddi fəsadlara səbəb olmaması və xroniki bir formaya çevrilməməsi üçün valideynlər çox diqqətli olmalı və xəstəliyin ilk əlamətlərində LOR həkiminə müraciət etməlidirlər. Bir qayda olaraq, vaxtında və düzgün müalicə tam sağalma ilə nəticələnir.

Uşaqlarda qızdırma zamanı nə etməli

Uşaqlarda bədən hərarətinin yüksəlməsinin əsas səbəbi əksər hallarda müxtəlif virus və ya bakterial infeksiyalar, iltihabi proseslərdir.

 

Uşaqda temperatur olduqda necə hərəkət etmək lazımdır?

Hər şeydən əvvəl, narahat olmayın və temperaturu aşağı salmağa tələsməyin. Hərarətin yüksəlməsi orqanizmin təbii bir müdafiə reaksiyasıdır. Uşağın immun sistemi qoruyucu maddələrin aktiv sintezinə yalnız 38,5°C-dən yuxarı temperaturlarda başlayır.

İlk növbədə uşağın ümumi vəziyyətini qiymətləndirməlisiniz. Bu, əlavə tədbirlər üçün məlumatlı bir qərar verməyinizə kömək edəcəkdir. İstilik dərəcəsindən və körpənin yaşından asılı olmayaraq, pediatr tərəfindən dərhal müayinə tələb edən simptomlar var:

  • 3 aydan kiçik bir körpə üçün 38.0°C,  3 aydan 3 yaşa qədər uşaqlarda 38.0°C-dən yuxarı, 3 yaşdan böyük uşaqlarda 38.5°C-dən yuxarı temperatur;                                                                                             

  • atipik davranış – yüksək səslə ağlamaq, yuxululuq, iniltilər

  • güclü baş ağrısı

  • qıcolmalar

  • şüurun qaralması

  • qan təzyiqinin aşağı düşməsi

  • davamlı qusma və ya ishal

  • qarın ağrısı

  • boğaz və ya qulaq ağrısı

  • başı sinəyə bükə bilməməyiniz (bu kəskin bir ağlamaya səbəb olur) 

  • uşaqda yanaşı gedən xroniki xəstəliklərin olması

  • temperatur düşəndə belə uşağın vəziyyətində yaxşılaşma olmaması, temperatur normallaşdıqdan sonra yenidən istiliyin görünməsi

  • nadir hallarda sidiyə çıxma, dəri və selikli qişaların quru olması

  • yemək və içməkdən imtina      

 

                                                                                                                    

İstiliyi nə zaman salmaq lazımdır?

3 ayından-3 yaşadək uşaqlarda temperatur 38°C-dən, 3 yaşdan böyük uşaqlarda isə 38,6°C-dən aşağı olarsa və eyni zamanda uşaq özünü yaxşı hiss edərsə, temperaturu aşağı salmaq lazım deyil. Aşağıdakı hallarda temperaturun dərəcəsindən asılı olmayaraq müdaxilə tələb olunur:

  • Temperaturun dərəcəsindən asılı olmayaraq uşaq özünü yaxşı hiss etmir; 

  • Xroniki somatik xəstəlikləri olan bir uşaqda (ürək, ağ ciyər, beyin və ya sinir sistemi patologiyası);       

  • Əvvəllər qızdırma fonunda qıcolma tutması olmuşdursa.

 

İstiliyi necə salmaq olar?

  • Uşağı qalın geyindirməməli, üstü örtülməməli, geyimlər nazik və geniş olmalıdır;

  • Otaqda temperatur 21-22°C-dən çox olmamalıdır;

  • İlıq su ilə bədən yuyulmalı və yaxud da ilıq su (soyuq yox!) ilə silinməlidir. Bədəni spirt və ya sirkə ilə silmək olmaz;

  • Uşağa bol miqdarda maye və sulu qidalar verilməlıdir.                                                                

Ev şəraitində uşaqlarda temperatur yalnız  parasetamol və ya ibuprofen tərkibli dərmanlarla aşağı salına bilər. Bu zaman bəzi şərtlərə riayət etmək vacibdir:                                            

  • Bütün antipiretik dərmanlar yaşa görə deyil, körpənin çəkisinə uyğun təyin olunmalıdır;

  • Dərman preparatı dərmanın qəbul qaydası üzrə təlimatda göstərilirilən və həkim tərəfindən məsləhət görülən dozadan artıq olmamaqla verilməlidir; 

  • Uşaqlara temperaturu aşağı salan dərman preparatlarını 3 gün dalbadal olmaqla vemək məsləhət görülmür. 

Əgər görülən tədbirlər temperaturu düşürməzsə, bu zaman təcili yardıma, pediatra və yaxud da xəstəxanaya müraciət olunmalıdır.

Uşaqlarda və yeniyetmələrdə piylənmə 

Son illərdə bütün dünyada çəki problemi olan uşaqların və yeniyetmələrin sayında sürətli artım müşahidə olunur və bu, həm pediatrların, həm də valideynlərin problemə ciddi yanaşmasını tələb edir. 

Uşaqda piylənmə olduğunu necə müəyyənləşdirmək olar?

Uşaqlarda piylənmə uşağın faktiki bədən kütləsinin yaş normativini 15% və daha çox aşmasıdır. Bu zaman bədən kütlə indeksi (bədən çəkisi (kq/boy (m) 2) 30-dan yüksək olur.

Uşaqlarda artıq çəkinin yaranma səbəbləri hansılardır?

Uşaqlarda piylənmənin inkişafında həm genetik, həm də mühit faktorlarının, həyat tərzinin rolu var. İrsi meyil haqqında danışarkən, bədəndəki metabolik proseslərin xüsusiyyətlərinin genetik olaraq ötürülməsi nəzərdə tutulur. Çox vaxt köklük deyil, çox yemək vərdişi və ümumiyyətlə həyat tərzi ötürülür. Genetik meyil xarici amillərin təsiri altında reallaşır.

Doğuş zamanı bədən kütləsi normadan artıq olan uşaqlar (4 kq-dan artıq) risk qrupuna aiddirlər. Bundan əlavə, piylənmə ciddi patoloji  vəziyyətlər və genetik xəstəliklər nəticəsində də inkişaf edə bilər.

Uşaqlarda piylənmənin 90%-i alimentar piylənmədir, yəni həddindən artıq və ya çox kalorili qida qəbulu və aşağı fiziki aktivliyin nəticəsidir. Bu səbəbdən uşaq doğulandan onun qidalanmasına düzgün şəkildə yanaşmaq lazımdır. Körpələrdə piylənmə yüksək kalorili süni süd qarışıqlarının həddindən artıq yedizdirilməsi nəticəsində əmələ gələ bilər. Əz azı ilk altı ay ərzində ana südü ilə qidalanma erkən piylənmənin qarşısını ala bilər. 

Uşaqlarda fiziki aktivlik də kifayət qədər deyil. Belə ki, uşaqlar günün çox hissəsini məktəbdə və  ev tapşırıqlarını yerinə yetirərkən masa arxasında oturmaqla, kompüter oyunları oynamaqla, televizora, telefona və ya planşetə baxmaqla keçirirlər, yəni kifayət qədər sıx zehni yükə sahib olduqları halda, çox az hərəkət edirlər. Bu da uşaqlarda artıq çəkiyə səbəb olur. 

Uşaq məktəbdə, ailədə xroniki stres vəziyyətində və ya sosial təcriddə ola bilər. Bu zaman uşaq müsbət emosiyalar qazanmaq, özünü stresdən qorumaq üçün yollar axtarır. Yemək uşaq üçün sevinc və zövq mənbəyinə çevrilə bilər ki, bu da piylənməyə səbəb olan amilə çevrilir.

Uşaqlarda piylənmə nə ilə ağırlaşa bilər? 

Uşaqlarda piylənmə ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər; mədə-bağırsaq sistemi  xəstəlikləri (qəbizlik, ishal, xolesistit, pankreatit və s.), ürək-damar sistemi xəstəlikləri (arterial hipertoniya, ürəyin işinin çətinləşməsi), ateroskleroz,  endokrin və metabolik patologiyalar (insulinə müqavimət, 2-ci tip şəkərli diabet, cinsi inkişaf pozuntular), sümük-əzələ sistemi və oynaq patologiyaları (artroz, skolioz, yastıpəncəlik) və s. Bundan başqa, uşaqda müxtəlif psixoloji çətinliklər, özgüvən  əskikliyi, komplekslər meydana çıxa bilər.

Həkimə nə zaman müraciət etmək  lazımdır?

Bədən kütləsi yaş normasının maksimum həddinə yaxınlaşmağa başlayan kimi həkimə müraciət olunmalı və tədbir görülməlidir. 

Uşaqlarda piylənmə necə müalicə olunur?

Piylənmənin müalicəsi zamanı əsas tədbirlər bədən kütləsinin aşağı salınmasına, yanaşı gedən xəstəliklərin müalicə olunmasına, alınan nəticələrin saxlanmasına yönəldilməlidir. Bədən kütləsini azaltmaq üçün uşağın həyat tərzini dəyişdirmək lazımdır, yəni yaşa uyğun qidalanma rasionu və fiziki aktivlik (gimnastika, üzgüçülük və s.) təmin olunmalıdır. Həkimlə birlikdə uşağın gündəlik kalori miqdarı hesablanmalı və valideynlər buna əməl etməlidir. Əvvəlcə, uşağın pəhrizində tərkibində heyvani yağlar və asan həzm olunan karbohidratlar olan qidaları məhdudlaşdırmaq tövsiyə olunur. Şirələrdə çox miqdarda şəkər olduğu  üçün pəhrizdə tərəvəzlərə üstünlük verilməlidir. Tərkibində piy və duzun miqdarı çox olduğundan, kolbasa verilməməlidir. Uşaq şirniyyat istəyərsə, əvəzinə quru meyvə vermək daha yaxşıdır. Körpələrə əlavə qida kimi sıyıqlar deyil, tərəvəz püreləri verilməlidir. 

Piylənmə zamanı pediatr və uşaq endokrinoloqu ilə yanaşı genetik, uşaq kardioloqu, uşaq qastroenteroloqu, uşaq ortopedi, neyrocərrah və uşaq psixoloqunun dəstəyi də tələb oluna bilər. Piylənmədən əziyyət çəkən uşaqlara masaj, iqlorefleksoterapiya, hidroterapiya, psixoterapiya göstərişdir.

 

 

Uşaqları qurd xəstəliklərindən necə qorumalı?

Helmintozlar müxtəlif parazit qurdlar – helmintlər tərəfindən törədilən və xüsusilə də uşaqlar arasında geniş yayılmış parazitar xəstəliklərdir. Uşaqlar ən çox 3-12 yaşlarında qurd xəstəliklərinə yoluxurlar. Bu da uşaqların çox vaxt gigiyenik qaydalara riayət etməməsi ilə əlaqədardır. Yoluxma əsasən alimentar yolla (ağızla) – qida, su vasitəsilə, habelə uşaq çirkli əllərini ağzına saldıqda, yaxşı yuyulmamış meyvə-tərəvəz yedikdə baş verir. Bundan başqa, kontakt yolla – məişət əşyaları ilə, it və pişiklərlə oynayarkən də yoluxma mümkündür. Uşaq orqanizmində eyni zamanda bir neçə növ helmint parazitlik edə bilər.

Uşağın hansı parazitə yoluxmasından asılı olaraq simptomlar dəyişkəndir.  Birdən-birə çox sayda qurd yumurtası ilə yoluxma baş verərsə, sağlamlıqda əhəmiyyətli pisləşmə müşahidə oluna bilər. Ancaq az sayda qurd yumurtası ilə yoluxma zamanı uşaqda qurd xəstəliyi əlamətləri uzun müddət tamamilə olmaya bilər və ya qeyri-spesifik ola bilər 

  Uşaqlarda helmintozun ilk əlamətləri:         

  • qeyri-düzgün temperatur reaksiyası  

  • iştahanın azalması və ya iştahanın yaxşı olmasına baxmayaraq uşağın arıqlaması

  •  qarında ağrılar, qəbizlik, bəzən ishal, ürəkbulanma, köp                     

  • yuxuda ağız suyunun çox ifrazı, dişlərin qıcanması                                                             

  • yuxusuzluq, yorğunluq, əzginlik, baş ağrısı, əhvalın pozulması, ağlağanlıq, yaddaşın zəifləməsi

  • allergik reaksiyalar (həm ümumi, həm lokal); qaşınma, allergik səpkilər bronxospazm

Helmintlər bağırsaqlardan vitamin, mikroelement, amin turşularının sorulmasını çətinləşdirərək uşaqda anemiyaya, nitq inkişafının, motor, əqli və fiziki inkişafın geriləməsinə səbəb ola bilər. Qan dövranına daxil olaraq bütün orqan və toxumaları zədələyə bilər. Helmintlər immuniteti zəiflətdiyindən, uşaq tez- tez xəstələnir, infeksion xəstəlıkləri daha ağır keçirir.

Bəzi spesifik helmintoz əlamətlərini də qeyd etmək lazımdır. Məsələn, bizquyruqla yoluxma zamanı (enterobioz) anus ətrafında gecələr dəri qaşınması və qaşınma izləri olacaqdır. Askaridlərə yoluxduqda, ilkin mərhələdə spesifik əlamətlər kimi öskürək, bronxit simptomları və limfa düyünlərinin böyüməsi olacaqdır.

Parazit qurdlara yoluxmanı müəyyən etmək üçün qanın seroloji, immunoloji müayinəsi, nəcisin, enterobiz zamanı perianal büküşlərdən götürülmüş materialın qurd yumurtalarına görə müayinəsi aparılır. Müayinə zamanı parazit qurdun olmasını müəyyən etmək mümkün olmadıqda, təkrar olaraq bir neçə dəfə müayinə aparılmalıdır. Lazım gəldikdə digər müayinə metodları təyin edilə bilər, məsələn, daxili orqanların ultrasəs müayinəsi, rentgenoqrafiya.

Uşaqda helmintoz müəyyən edildikdə digər ailə üzvlərinin də helmintlərə görə müayinə edilməsi və dehelmintizasiyanın aparılması məsləhət görülür. Helmintozlar zamanı yalnız mütəxəssis – pediatr və ya həkim-helmintoloq dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Helmint əleyhinə  dərman preparatları olduqca zəhərlidir, buna görə də uşağa zərər verməmək üçün dərman yalnız həkimin təyinatı ilə və dəqiq bir dozada qəbul edilməlidir.

Helmintozların profilaktikası üçün valideyinlər evin gigiyenasına ciddi nəzarət etməli, uşaqlara gigiyena qaydalarına riayət etməyi öyrətməlidirlər. Mütəmadi olaraq dırnaqların artıq hissələri kəsilməli, hər dəfə ayaqyolundan sonra və yemək qəbulundan əvvəl əllər sabunla yuyulmalı, yataq ağları və alt geyimləri yuyucu məhlullarda qaynadılmalı və ütülənməlidir. Meyvə-tərəvəz məhsulları və xüsusilə də göyərti yaxşı yuyulmalıdır. Ətdən hazırlanmış xörəklər mütləq tam bişirilməlidir.




 

Vitaminlər

Vitaminlər (latınca “vita” – həyat) üzvi birləşmələr olub insan qidasının zəruri hissəsidir. Maddələr mübadiləsinin tənzimlənməsində vitaminlərin böyük rolu var. 

Vitaminlərin əsas mənbəyi bitki mənşəli qidalardır lakin balıq, ət məhsulları, süd və yumurtada da yetərincə vitaminlər var. Qidalarla orqanizmə lazımi qədər vitamin daxil olmadıqda avitaminoz adlanan vitamin çatışmazlığı yaranır. Vitaminlər iki qrupa bölünür:

  • Suda həll olan (C vitamini və B qrup vitaminlər)

  • Yağda həll olan (A, D, E, K) vitaminləri

Suda həll olan vitaminlər

C vitamini maddələr mübadiləsinin bir çox kimyəvi proseslərində iştirak edir. Hormonların sintezində sümük və qığırdaq toxumasının əmələ gəlməsində yaraların sağalmasında zəruri olan C vitamini bitkilərin (itburnu, kələm, çiyələk, turp, bibər, pomidor, portağal, limon, alma və s.) tərkibində daha çox olur. Avitaminoz zamanı sinqa xəstəliyi əmələ gəlir. Zəiflik, yorğunluq, qanaxmalar, xüsusilə dişlərin dibinin qanaması avitaminozun əlamətləridir. C vitamininə  gündəlik tələbat 50-78 mq-dır. 

B qrup vitaminlərə bir çox vitaminlər daxildir (B1, B2, B3, B5, B6, B11, B12 və s.). Əsasən bitki və heyvan mənşəli məhsulların tərkibində olur və sinir sisteminin fəaliyyəti üçün zəruridir. B1 (tiamin) vitamininə sutkalıq tələbat 3-4 mq-dır. Buğda, noxud, yumurta sarısında, qaraciyərin tərkibində olur. Avitaminoz, yəni ciddi çatışmazlıq zamanı Beri-Beri xəstəliyi yaranır (yuxusuzluq, polinevritlər, sinir ağrıları, hissiyatın itməsi əlamətləri). B2 (riboflavin) vitamininə sutkalıq tələbat 2-4 mq-dır. Ən cox süd, balıq, tərəvəzlər və s. tərkibində olur və ürək-damar, tənəffüs, endokrin sistemlərinin fəaliyyətinə müsbət təsir göstərir. B2 avitaminozu zamanı ağız və gözün selikli qişaları zədələnir (xeyloz – dil qıpqırmızı olur), saçlar tökülür, ağız bucağı, dodaqlarda çatlar əmələ gəlir. Hemoqlobinin sintezində iştirak etdiyi üçün B2 çatışmazlığı zamanı anemiya əmələ gəlir.

B3 (niasin) antidermatit amilə sutkalıq tələbat 10 mg–dır. Çatışmazlıq zamanı Xartman xəstəliyi inkişaf edir (pellaqroid fotohəssas dəri, əqli inkişafın və boy artımının geriliyi).

B5 (pantoten turşusu) təbiətdə geniş yayıldığı üçün çatışmazlığına nadir halda  rast gəlinir. B5 ayrıca bağırsaqlardada sintez olunur. Çatışmazlıq zamanı dermatitlər, depiqmentasiya, yorğunluq, ətraflarda gecə ağrıları, tez-tez kəskin respirator xəstəliklər baş verir. Ən çox yumurtada, qara ciyərdə, tərəvəzlərdə, toyuq və mal ətinin tərkibində olur.

B6 (piridoksin) vitamininə gündəlik tələbat 2-3 mq-dır. Düyü kəpəyi, buğda, maya, qara ciyər, böyrək və s. tərkibində var. B6 çatışmazlığı zamanı saç tökülməsi, dermatit, qicolma, sinir sisteminin fəaliyyəti pozulması baş verir.

B11 (fol turşusu) qırmızı qan hüceyrələri və sinir toxumasının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Hüceyrə bölünməsi prosesində iştirak edir. Bu səbəbdən dölün sinir sisteminin düzgün formalaşması üçün hamiləliyin ilk trimestrində qəbulu çox vacibdir. Avitaminoz zamanı iştahasızlıq, arıqlama, mədə-bağırsaq problemləri, qlossit, stomatit, hipoxrom, meqaloblast və makrositar anemiya inkişaf edir. Əsasən kahı, ispanaq, banan, qara ciyər, portağalın tərkibində olur.

B12 (sianokobalamin) vitamininə sutkalıq tələbat 1-3 mkq-dır. Xüsusən qara ciyərin tərkibində çox olur. Avitaminoz zamanı meqaloblast anemiya, atrofik, hipoasid qastrit, periferik neyropatiyalar inkişaf edir.

Vitaminlərin kontrolsuz və yüksək dozada qəbulu müxtəlif kliniki əlamətlərlə özünü büruzə verən orqanizmin intoksikasiyasına gətirib çıxarır. Belə vəziyyət hipervitaminoz adlanır. B qrup vitaminləri parenteral istifadəsi müxtəlif allergik reaksiyalara səbəb ola bilər.

 

Mənbələr

  1. Şabalov N.P uşaq xəstəlikləri

  2. https://pediatriya.az

Usaqlar bizdən öyrənir

Uşaqların erkən yaşlarda valideynlərindən öyrəndikləri və onların şəxsiyyətini formalaşdıran “beşlik” var:

  1. Təmizlik

Kiçik yaşlı uşaqların öyrənəcəkləri ilk dərslərdən biri səliqəli və təmiz olmalarıdır. Bu davranış instiktiv olaraq yaşamaq və sağlamlıq ilə əlaqəli vacib bir amildir. Təmiz mühit bizə sağlamlıq və ruhi rahatlıq verir.  Təmiz və səliqəli evdə yaşayan uşaqlar öz əşyalarına qulluq edirlər. Bu vərdiş yarandıqdan sonra bunu onlara həmişə xatırlatmaq lazım olmur.

  1. Zorakı münasibət 

Tədqiqatlar göstərir ki, aqressiv insanların çoxu uşaqlıqda fiziki və ya psixoloji zorakılığa məruz qalıblar. Bu, onların həyatında neqativ iz buraxıb. Unutmayın ki, zorakılıq müxtəlif formada ola bilər: evdə qışqırıq, təhqir, nifrət dolu sözlər eşidən uşaqda da kobudluq yaranır.

  1. Müsbət və ya mənfi fikirli olmaq

Mütəxəssislərin təhlilinə əsasən 4-7 yaşlılar arasında bədbəxt olduqlarını deyən və depressiyadan əziyyət çəkən uşaqlar, gördükləri, eşitdikləri ifadə və davranışları təkrarlayan uşaqlardır. Uşaqlarda yaxşı psixi sağlamlıq üçün səsələndirdiyimiz fikirlərin və münasibətimizin müsbət çalarlı olması vacibdir. “Biz bədbəxtik”, “vaxtımızı pis keçiririk” və s. kimi ifadələr eşidən uşaq böyüdükdə özünə inamsız, depressiv şəxs kimi yetişir.

  1. İşə və təhsilə sevgi

Həyatda uğur qazanmağın sirri təhsilə və işə olan sevgidir. Uşaqlar valideynlərinin evdə boşuna gəzdiyini gördükdə, başqasını aldadaraq asan yolla pul qazanmaqdan əyləncəli şəkildə danışan valideyni eşitdikdə, onlara yetkin yaşda məsuliyyəti öz üzərlərinə götürmək çətin olacaq. Uşaqlar valideynlərin kitab oxuduqlarını seyr etsələr, onları təqlid etmək ehtiyacı hiss edəcək, oxumaq üçün kitab almalarını xahiş edəcəklər. Lakin televizorun bütün günü açıq olduğu evlərdə uşaqlar öyrənmədə passiv olmağa meyilli olurlar.

  1. Qorxu

Çox vaxt uşaqlarımıza qarşı əsəbilik və onaları həddindən artıq qorumaq bizim onlara müəyyən dərəcədə etibarsızlıq və qorxu aşılamağımıza səbəb olur. Əgər biz böyüklər həmişə onları təhlükələrdən və mümkün problemlərdən xəbərdar etsək, övladlarımız həyatda istənilən vəziyyətlə qarşılaşdıqda şübhəsiz ki, qorxu hiss edəcəklər. Qorxunun bir növü də gecə qaranlıq qorxularıdır. Uşağı qorxutmaq üçün deyilən fikirlər onun həyatında iz buraxır.

Övladlarımızın fiziki və psixi sağlam böyüməsi xeyli dərəcədə bizim onlara göstərdiyimizin münasibətdən asılıdır. Odur ki, daim uşaqlarla olan münasibətimizə fikir verməliyik.


 

Uşağı necə tərifləyək?

Uşağınızı müəyyən davranışına görə tərifləyin. Çalışın hansı müsbət cəhətinə görə təriflədiyinizi anlasın. Məsələn, əgər övladınız rəsm çəkibsə, “Sənin günəşin çox gözəl alınıb!” “O pişik isə lap canlı görünür!” kimi konkret nüansları vurğulayaraq tərifləyin. “Sən yaxşı oğlansan (qızsan)!”, “Əsl rəssamsan!” kimi ifadələrdən çəkinin. Unutmayın ki, şəxsiyyəti deyil, davranışı tərifləmək lazımdır. 

Təriflə yanaşı övladınıza təbəssüm edin, onu qucaqlayın. Uşaq sizin səmimi sevindiyinizi hiss etməlidir. Bu, “tərifliyim, canım qurtarsın” durumuna çevrilməməlidir. Bununla yanaşı, övladlarınızı gün ərzində bir neçə dəfə qucaqlamaq və alnını, yanaqlarını öpmək tövsiyə edilir.

Övladınızın müsbət və ya mənfi davranışlarına işarə edərək başqa uşaqların davranışların ilə müqayisə etməyin. Onda digərlərindən üstünlük hissini aşılamayın. Hər xırdalığa görə tərifləməyə ehtiyac yoxdur, əks təqdirdə tərif mənası itirəcək və uşaq bütün hərəkətlərinə görə hər zaman sizdən rəğbətləndirmə gözləyəcək. 

Tərifləyərkən uşağın nəyi asanlıqla, nəyi isə çətinliklə yerinə yetirdiyini qeyd edin. İrsi bacarıqlarına diqqətini cəmləşdirməyin (atanda vaxtilə əlaçı olub və ya anan  uşaqlıqda gözəl şeirlər ifa edirdi və bu bacarıq sənə onlardan qalıb s.). Daha çox uşağın öz səylərinə əsasən uğur qazandığı təəssüratını yaradın. 

“Böyüyəndə istedadlı rəssam olacaqsan.” kimi inam aşılamayın. Uşaq sizin gözləntinizi reallaşdıra bilməsə, məyus olacaq. Bununla yanaşı, “Boş yerə əziyyət çəkmə, onsuz da səndə alınmayacaq.” kimi fikirlər də qətiyyən səsləndirməyin. Bu cür fikirlər, uşaqların özünəinamını zəiflədir. Öncə təriflədiyiniz uğuru sonra dəyərsizləşdirməyin. Məsələ, “O rəsm dərsindən aldığın 5 heç də vacib deyildi.” kimi fikirlər səsləndirməyin.

 

Uşaqlarda  qorxu  hissi

Qorxu nədir?

Qorxu təhlükəli amillərin təsirinə cavab olaraq yaranan, özünüqoruma instinktinə əsaslanan bir hissdir. Uşaqlarda qorxuların spesifik xüsusiyyəti budur ki, bu qorxular birbaşa təhlükə ilə əlaqəli deyil. Uşaqlarda qorxular əsasən yaxın insanlardan aldıqları məlumatlar və bu məlumatları öz təsəvvür və təxəyyüllərində canlandırmaqdan yaranır.

Uşaqlıq qorxularının səbəbləri

Uşaqlıq qorxularının ən əsas səbəbi  yaşanan travmatik vəziyyətdir. Məsələn, bir uşağı it dişləyirsə, gələcəkdə itlərdən qorxması ehtimalı yüksəkdir. Valideynlər körpəni nağıl personajları ilə qorxudaraq, öz məqsədlərinə çatmağa çalışırlarsa, uşaq tək və ya qaranlıqda qalmaqdan qorxa bilər. Valideynlər tez-tez belə ifadələrlə işlədir: “Ehtiyatlı ol, yıxılarsan, ayağını sındırarsan." Bu cür ifadələrdən uşaq yalnız ikinci hissəni qavrayır. Hələ də nə üçün xəbərdar edildiyini tam başa düşməyərək uşaq davamlı qorxulara çevrilə bilən narahatlıq hissi ilə dolur. Ailədə müxtəlif konfliktlər və müzakirə olunan hadisələr uşaqların diqqətindən kənarda qalmır, bu da qorxu hissinə əsas yaradır.

Uşaq qorxularının əsasında müxtəlif səbəblər dura bilər:

  1. Həddən artıq qayğı. Uşaqlar bəzən valideynləri tərəfindən həddindən artıq nəzarətə məruz qalırlar, davamlı olaraq hər yerdə onları təhlükə gözlədiyini eşidirlər. Bu, uşaqları özünəinamsız və qorxaq edir. Ümumiyyətlə müasir dövrdə böyük şəhərlərdə intensiv, streslə dolu həyat tərzi uşaqların psixikasına təsir edərək onu daha da həssas edir.

  2. Qayğının az olması. Valideynlər həddindən artıq iş yükü səbəbindən uşaqlarla çox az ünsiyyətdə olurlar. Bu boşluğu kompüter oyunları və televiziya proqramları əvəz edir. Buna görə uşaqla hər gün ən azı bir neçə saat faydalı ünsiyyət qurmaq, birgə gəzintiyə çıxmaq, oynamaq və maraqlı məqamları müzakirə etmək lazımdır.

  3. Fiziki fəaliyyətin az olması. Kifayət qədər fiziki aktivliyin olmaması da qorxuya səbəb ola bilər.

  4. Valideynin uşağa qarşı aqressiv münasibəti. Ailədə ana və ya ata lider mövqe tutursa və tez-tez digər ailə üzvlərinə qarşı aqressiv davranırsa uşaqda qorxuların yaranması demək olar ki, qaçılmazdır. Uşaq valideyni onu təhlükədən qoruyan bir obyekt olaraq qəbul etmir. Belə olduqda uşaq özünü təhlükəsizlikdə hissi etmir və onda qorxu yaranır.

  5. Ailədə qeyri-sabit atmosfer. Ailədəki qeyri-sabit emosional vəziyyət, ailə üzvləri arasında tez-tez yaşanan qalmaqallar, qarşılıqlı anlaşma və dəstəyin olmaması uşağın ailədə yaşadığı xroniki narahatlığa səbəb olur. Zamanla bu qorxulara səbəb ola bilər.

  6. Uşaqda psixoloji və psixi pozuntuların olması. Qorxu səbəblərindən biri də uşaqda nevrozun olmasıdır. Bu vəziyyət mütləq mütəxəssis tərəfindən müalicə olunmalıdır. 

Qorxuları üç növə ayırmaq olar:

  1. Obsessiv qorxular

Uşaq bu qorxuları müəyyən şəraitdə yaşayır, bu da panikaya səbəb ola bilər. Məsələn, yüksəkliklərdən, açıq sahələrdən, geniş kütlə toplanan yerlərdən və s.

  1. Sayrışan hallar

Belə qorxuların olması uşağın psixikasında ciddi problemlərin olduğunu göstərir. Onların səbəbini tapmaq və məntiqli izah etmək mümkün deyil. Məsələn, bir uşaq müəyyən bir oyuncaq ilə oynamaqdan, müəyyən paltar geyinməkdən, çətir açmaqdan və s. qorxur. Ancaq körpənizdə belə bir qorxu hissi müşahidə etsəniz, dərhal narahat olmamalı, səbəbini tapmağa çalışmalısınız. Bəlkə də obyektiv səbəblərə görə müəyyən bir oyuncaq ilə oynamaq istəmir. Məsələn, o, bu oyuncaq ilə oynayanda yıxılıb və bu oyuncaq onda ağrı ilə assosiasiya olunur.

  1. Yüksək əhəmiyətli qorxular

Bu qorxular uşağın xəyalının məhsuludur. Buna 90% hallarda rast gəlinir. Əvvəlcə bu cür qorxular həyatdakı müəyyən bir vəziyyəti ilə əlaqələndirilir. Lakin sonra uşağın düşüncələrini o qədər zəbt edir ki, o başqa heç nə barəsində düşünə bilmir. Məsələn, uşaqların xəyalında qaranlıq qorxusu əcaib məxluqlarla assosiasiya olunur.

 

Yaşla əlaqəli uşaqlıq qorxuları

Psixoloqlar müəyyən bir yaş dövründə ortaya çıxan, düzgün inkişaf zamanı yox olan qorxuları, normaya uyğun hesab edirlər:  

  • 0-6 ay –  ananın olmaması və ya onun əhvalındakı dəyişikliklər, qəfil hərəkətlər və yüksək səslər;

  • 7-12 ay – yüksək səslər, uşağın ilk dəfə gördüyü insanlar, məkanın dəyişməsi, hündürlük;

  • 1-2 yaş – yüksək səslər, valideynlərdən ayrılmaq, pis xəyallar, yad insanlar, zədə almaq, emosional və fiziki funksiyalar üzərində nəzarəti itirmək;

  • 2-2,5 yaş – valideynlərini itirmək qorxusu, eyni yaşda tanımadığı uşaqlar, zərb səsləri,  mühitdəki dəyişikliklər, təbiət təzahürləri - ildırım, şimşək, yağış;

  • 2-3 il – böyük, tanış olmayan, "özündə təhlükə daşıyan" əşyalar (məsələn, paltaryuyan maşın), adi həyat tərzində dəyişiklik, fövqəladə hadisələr (ölüm, boşanma və s.), adət edilmiş əşyaların yerlərinin dəyişməsi;

  • 3-5 il – ölüm (həyatın sonsuz olmadığını başa düşürlər), kabuslar,  təbii fəlakətlər, xəstəliklər və cərrahiyyə əməliyyatları, heyvanlar;

  • 6-7 yaş – nağıl personajları (ifritələr, ruhlar), itirmək qorxusu (ana və atanı itirmək və ya itkin düşmək), tənhalıq, məktəblə əlaqəli qorxular, valideynlərin məktəbdəki gözləntilərinə cavab verə bilməmək, fiziki zorakılıq; 

  • 7-8 il – qaranlıq, dəhşətli yerlər (zirzəmi, gizli yerlər), təbii və digər fəlakətlər, yaxınların diqqət və sevgisini itirmək, məktəbə gecikmək, məktəbdən və ya evdən qovulmaq, fiziki cəza, sinif yoldaşları tərəfindən  qəbul olunmamaq;

  • 8-9 yaş – oyunlarda, məktəbdə özünü doğrultmamaq, yalan və ya arzuolunmaz davranışa yol vermək, fiziki zorakılıq qorxusu, valideynləri itirmək, valideynlərlə mübahisə;

  • 9-11 yaş – məktəbdə və ya idmanda uğur qazana bilməmək, xəstəliklər, heyvanlar, hündürlük, təhlükli insanlar (narkomanlar, xuliqanlar, sərxoşlar və s.);

  • 11-13 yaş – məğlubiyyət, öz görünüşü və cəlbediciliyi, xəstəlik və ölüm, cinsi istismar, böyüklərdən gələn tənqid, özünü doğrulda bilməmək, şəxsi əşyaların itirmək.

Uşağımıza necə kömək edə bilərik?

Aradan qaldırılmayan qorxular həmyaşıdlarla ünsiyyət qura bilməmək, aqressivlik, sosial uyğunlaşmanın olmaması, nevroz və komplekslər kimi mənfi nəticələrə səbəb ola bilər. Uşağa kömək etməyin ilk addımı qorxunu müəyyənləşdirməkdir. Valideyn uşağın qorxuları barədə çox yumşaq, rahatlıqla, heç birinin üzərinə diqqət yönəltməyərək soruşa bilər. Qorxu hallarını müəyyən etdiyiniz zaman, sakit  reaksiya verin, çünki uşaq sizin emosional vəziyyətinizi oxuyur. Qorxu anında uşadan hansı orqanının narahatlıq keçirdiniyini soruşun, daha sonra birlikdə rahat və dərindən nəfəs alın, narahatlıq keçirən bədən üzvlərinin necə sakitləşdiyini təsəvvürünüzdə canlandırın.

Körpəni qucaqlayın, fiziki olaraq onu necə qoruduğunuzu hiss etdirin. Toxunma təması həmişə qorxu və stresi rahatlaşdıran ən təsirli vasitədir. Başqa bir effektiv metod körpə ilə birlikdə qorxu haqqında nağıl yazmaqdır. Nağılın sonu əsas qəhramanın bu qorxu üzərində qələbəsi ilə bitməlidir. 

Qorxunun rəsmini çəkmək də maraqlı və faydalı bir fəaliyyətdir. Rəsm çəkən zaman söhbət aparın, uşaqdan qorxusu barədə soruşun və həll yollarını axtarmağı təklif edin. Sonda qorxunun rəsmini yandıraraq uşaqğa izahla təlqin edirsiz ki, qoru artıq məhv oldu və onu bir daha narahat etməyəcək. 

Bundan başqa, səhnələşdirmə və ya oyun qorxularla mübarizədə çox yaxşı təsir göstərir. Bu metod əsasən qrup şəklində tətbiq olunur. Belə ki, uşaqlar qorxuları haqqında hekayələr hazırlayır və bu onu rollu oyunlar vasitəsilə canlandırırlar. Əlbəttə ki, sonra qorxu üzərində qələbə çalınır.

Bütün bunlar faydasızdırsa və uşağın qorxuları hələ də davam edirsə, mütləq psixoloqa müraciət etmək lazımdır.

 

 

Uşaqlarda pis vərdişlər və onları aradan qaldırmağın yolları

Uşaqlarda tez-tez xoşagəlməz vərdişləri müşahidə edirik. Onlardan ən çox rast gəlinənləri dırnaq yemək, barmaq sormaq, burun qurdalamaq, saçları barmağa dolamaq, qulağı ilə oynamaq, alt dodağını çeynəmək, barmaqlardan səs çıxarmaq, tüklərini yolmaq və s. 

Uşaqlarda pis vərdişlərin əmələgəlmə səbəbləri 

Uşağın psixikası çox plastikdir və müxtəlif təsirlərə çox həssasdır. Ətrafındakı hər hansı bir narahatlıq və ya dəyişiklik uşağın davranışına təsir edə bilər. Uşaqlarda pis vərdişlərin yaranmasının əsas səbəbləri bunlardır:

  • Həddindən artıq emosional gərginlik

  • Depressiya, pis əhval- ruhiyyə

  • Stresli vəziyyətlər (ailədaxili münaqişə, sevdiyi insandan ayrılma, xəstəlik və s.); 

  • Valideyn-uşaq münasibətlərində disharmoniya (valideynlər tərəfindən diqqətin az olması və emosional soyuqluq, həddindən artıq ciddiyyət, tərbiyə prosesində qeyri- stabillik)

  • Təhsildə uğursuzluq

  • Həmyaşıdları ilə münasibətdə problemlər

  • Valideynin pis adətlərinin olması

  • Məşğuliyyətin olmaması

 

Pis vərdişləri aradan qaldırmaq yolları

Uşaq çox vaxt vərdişlərindən imtina etmək istəmir və valideynlərin onu çəkindirmək cəhdlərinə müqavimət göstərir. Buna görə böyüklər səbirli olmalıdır. İlk növbədə pis vərdişin səbəbini müəyyənləşdirmək və aradan qaldırmaq lazımdır.

Uşaqlarda pis adətlə mübarizə üsulları müxtəlifdir. Ən sadə məsləhət - uşağınıza  mümkün qədər çox diqqət və vaxt ayırın. Valideynin məhəbbətini hiss etmək uşaqda özünəinam hissi yaradır. Pis vərdişlərin tərgidilməsində ailədə qarşılıqlı münasibətlərin normallaşmasının  çox önəmi var. Uşaq ailənin bir üzvü olduğunu, həm də sevilən bir üzvü olduğunu hiss etməlidir.

Uşağa evdə, küçədə, məktəbdə özünü necə aparmağı, bir sözlə, elementar davranış qaydalarını öyrətmək lazımdır. Ona başa salın ki, pis adət nədir və onu nə üçün etməməliyik. Uşaq bilməlidir ki, dırnaq yemək, barmaq sormaq, burun qurdalamaq dodağı çeynəmək xəstəliklərə səbəb ola bilər. Müxtəlif üsullarla uşaqda pis adətə qarşı ikrah yaratmağa çalışın.

Uşaqda pis adətlərin yaranmasının bir səbəbi də valideynin özündə pis adətlərin olmasıdır. Bu halda özünüzdən başlamalısınız.

Pis vərdişlə birbaşa mübarizə aparmayın, uşağı danlamayın, utandırmayın, uşağın diqqətini vərdişinə yönəltməyin. Əksinə, diqqətini maraqlı bir şeyə yönəltməyə, alternativ həll yollarını tapmağa çalışın. 

Uşaq barmağını sorursa, nə etməli?

Kiçik uşaqlar (iki və ya üç yaşa qədər) barmaqlarını tez-tez əmirlər. Bu, bir növ yuxugətirici və sakitləşdirici kimi təsir edir. Uşağın ehtiyacı olarsa, ona dəstək olun, sakitləşdirməyə çalışın. Yuxuya getməzdən bir-iki saat əvvəl aktiv oyunları istisna edin, körpəni çimizdirin, rahatlaşdırıcı masaj edin, nağıl oxuyun. Uşağın əlindən tutmaq və ya barmaqlarına vurmaq lazım deyil. Bu, problemi daha da dərinləşdirəcək.

Uşaq dırnaqlarını yeyirsə, nə etməli?

Bu, ən çox məktəbəqədər və məktəb yaşlı uşaqlarda, xüsusilə özünəinamı aşağı olan, emosional uşaqlarda rast gəlinir. Dırnaqlarını dişləyrək uşaq daxilindəki aqressiyanı, gərginliyi, qıcıqlanmanı azaltmağa cəhd edə və ya bundan sadəcə zövq ala bilər. Övladınızın həyəcan və narahatlığının səbəblərini aydınlaşdırmağa çalışın və onları dəf etməkdə yardım edin. Əgər dırnaqlarını dişləyrək uşaq qəzəbini söndürməyə çalışırsa, bunu başqa yolla, məsələn, kağızları cırmaqla və ya yastığı döyəcləməklə edə biləcəyini söyləyin. Uşağın həddindən artıq dərəcədə intellektual fəaliyyətə qapılmamasına da nəzarət edin.

Əgər uşaq sadəcə darıxdığından dırnaqlarını yeyirsə, ona rəsm, modelləşdirmə, tapmaca kimi alternativ məşğuliyyətlər təklif etmək, hərəkət prosesində uşağın barmaqlarını məşğul etmək olar. Böyük uşaqlara, xüsusən də qızlara, öz nümunənizdə dırnaqlara qulluq etmək, vaxtında kəsmək və təmiz saxlamaq öyrədilməlidir. 

Pis vərdişlər çox vaxt zərərsiz olub, tez bir zamanda yox olurlar. Lakin  davamlı pis vərdişlər artıq psixoloq və ya nevroloqa müraciət etmək üçün bir səbəbdir. Valideynlər vaxtında tədbir görsələr, arzuolunmaz davranışları daha tez və ağrısız aradan qaldırmaq olar.

 

 

 

 

.

Evdə uşaq üçün təhlükəsiz mühit yaradaq

Hər bir valideyn öz  uşağını mümkün olduğu qədər sevgi və qayğı ilə əhatə etməyə çalışır. Lakin ən təhlükəsiz yer hesab etdiyimiz ev belə bəzən uşaq üçün təhlükə mənbəyi ola bilər.

Uşaqlar hər şeylə maraqlanır, lakin həyat təcrübələri az olduğu üçün, bu, bəzən xoşagəlməz hadisələrə, hətta faciəyə səbəb ola bilər. Ən təhlükəli vaxt uşaq iməkləməyə başlayan vaxtdır. O, evdə dolabın qapı və siyirməsini açır, içində sirkə, yuyucu vasitələr, ədviyyat olan şüşə qabları ələ keçirir və onların dadına baxır, süfrələrin sallanmış uclarını dartır, masa üzərindəki əşyaları öz üzərinə salır, barmaqlarını qapı arasında, kürsü ayaqları arasında qoyur. 

Bu səbəbdən evi diqqətlə nəzərdən keçirin.  Əgər siz  döşəmədə oturub ətrafa nəzər salsanız, kiçik uşağınızın nə gördüyünü və nəyin onun diqqətini cəlb etdiyini başa düşərsiniz. Evinizə hər şeyə maraq göstərən körpənizin gözü ilə nəzər saldıqda, nəyin təhlükəli olduğu sizə aydın olur.

Sözsüz ki, uşaqlar böyüklərin nəzarəti altında olmalıdır. Lakin bu, həmişə mümkün olmur. Həm də hərəkət uşağın fizioloji tələbatı olduğu üçün, o, müəyyən sərbəstliyə malik olmalıdır. Bu səbəbdən evdə uşaqları qorumanın ən optimal yolu evdə uşaq üçün təhlükəsiz mühitin yaradılmasıdır. Bunun üçün bəzi  tövsiyələr ilə tanış olun. 

 Mətbəx 

  • Qaz sobaları üçün olan xüsusi məhdudlaşdırıcılar quraşdırın;

  • Qazan  tutacaqlarını sobanın ortasına çevirin;

  • Açıq soba üçün qoruyucu ekrandan istifadə edin;

  • Elektrik çaydanlarının tellərinin masanın kənarından asılmadığını yoxlayın;

  • Mətbəx masasında çəkilə biləcək süfrələrdən istifadə etməyin;

  • Alışqanları və kibritləri uşaqların əli çatmayan yerdə saxlayın; 

  • Bütün plastik paketləri və ya torbaları uşaqların ala bilmədiyi yerlərdə saxlayın;

  • Zibil qablarını bağlı saxlayın.

Otaqlar

  • Pəncərə və qapı məhdudlaşdırıcıları quraşdırın;

  • Mebelləri pəncərələrdən və eyvanlardan uzaq saxlayın;

  • Stolların künclərinə qoruyucu yapışdırın;

  • Uzun pərdələri qısaları və ya jalüzlə əvəz edin;

 

C:\Users\Hp\Downloads\121_content.jpgC:\Users\Hp\Downloads\330_content.jpg

  • Evdə hərəkət etmək üçün təhlükəli  maneələr, məsələn, qatlanmış xalçalar, elektrik məftilləri olmamalıdır;

  • Elektrik cihazlarını əl çatmayan yerə qoyun;

  • Şüşə səthlərə zərbə əleyhinə qoruyucu yapışdırın, adi şüşələri sınmayan şüşə ilə əvəz edin və ya uşaq böyüyənədək qədər onları tamamilə çıxarın; 

  • Elektrik mənbəyini (rozetka) qoruyucu qapaqla örtün;

  • Kiçik və sınan əşyaları əl çatmayan yerə qoyun;

  • Pilləkənlərin və enişləri yaxşı işıqlandırın;

  • Pilləkən qapılarından istifadə edin;

  • Otaq bitkiləri haqqında məlumat toplayın, zəhərli olmadığından əmin deyilsinizsə, uşaqların çata bilmədiyi yerlərdə saxlayın. 

 Hamam otağı 

  • Təmizlik məhsullarını, kimyəvi maddələri, dərman vasitələrini kilidli bir saxlama şkafında və ya hündür bir yerdə saxlayın;

  • İstifadə olunan məhsulları qapaqları ilə bağlayın;

  • Kimyəvi maddələri orijinal qablaşdırmada saxlayın, qida qabında və ya etiketlənməmiş qablarda  saxlamayın;  

  • Su qızdırıcısını 50°C-dən çox olmayan bir temperaturda qoyun və ya termostatik  klapan quraşdırın;

  • Hamam oturacaqlarından istifadə etməyin;

  • Yerə sürüşməyən xalça döşəyin.

 

Unutmay;n ki, uşağınızın təhlükəsizliyi üçün siz cavabdehsiniz! 





 

İnformasi texnologiyalarından istifadənin faydaları və qaydaları

Bu gün informasiya texnologiyaları təhsil və təlim sahəsində valideynlərin, müəllimlərin və mütəxəssislərin imkanlarını xeyli genişləndirir. Müasir kompüterdən istifadə imkanları uşağın qabiliyyətinin inkişafını tam və uğurla həyata keçirməyə imkan verir, buna görə informasiya texnologiyaları məktəbəqədər və məktəb təhsil sisteminə daxil edilmişdir. 

Kompüter oyun vasitəsilə bir uşağın həyatına daxil ola  bilər. Oyun praktiki düşüncə formalarından biridir. Oyunda, uşaq öz biliyi, təcrübəsi, təəssüratları ilə fəaliyyət göstərir, hərəkət rejimlərini sosial formada nümayiş etdirir, oyunun semantik sahəsində məna əldə edən əlamətlər formalaşır. Uşaq, semantik oyun sahəsindəki oyun mənası olan neytral (müəyyən bir səviyyəyə qədər) bir əşyaya sahib olmaq qabiliyyətini aşkar edir.

Kompüter vasitələri ilə zənginləşdirilmiş oyun fəaliyyəti zamanı uşaqların yaradıcılıq qabiliyyətlərinin artmasına səbəb olan hərəkətin nəticəsini, düşüncə tərzinin keyfiyyətini proqnozlaşdırma bacarığı yaranır.

Məktəbəqədər  yaşlı uşaqlara tədrisin ənənəvi formaları ilə müqayisədə kompüter bir sıra üstünlüklərə malikdir:

  • Kompüter ekranında məlumatların oynaq bir şəkildə təqdim edilməsi uşaqlarda böyük maraq oyadır;

  • Uşaqlar üçün başa düşülən məcazi bir məlumat növü daşıyır;

  • Hərəkət, səs, animasiya uzun müddət uşağın diqqətini cəlb edir;

  • Problemli tapşırıqlar, uşağın kompüter tərəfindən düzgün həll edilməsi ilə təltif edilməsi, uşaqların idrakı fəaliyyətinə təkan verir;

  • Təlimin fərdiləşdirilməsinə imkan yaradır;

  • Uşağın özü tapşırıqlarının sayını tənzimləyir;

  • Kompüterdəki fəaliyyəti zamanı uşaq çox şey edə biləcəyinə inam qazanır;

  • Gündəlik həyatda görünməyən (raket uçuşu, daşqınlar, gözlənilməz və qeyri-adi təsirlər) belə həyat vəziyyətlərini modelləşdirməyə imkan verir.

Uşaqların kompüterdən istifadəsi haqqında danışarkən, sağlamlığın və görmə qabiliyyətinin qorunması haqqında sual yaranır. Uşaqların bu fəaliyyətlərinə vaxt məhdudiyyəti qoymaq məqbuldur, lakin bu yaşdakı uşaqlarda məcburi diqqət çox azdır (10-15 dəqiqə), buna görə də, bir qayda olaraq, uşaqlar kompüter qarşısında uzun müddət ola bilməzlər. Bu yaşda normal inkişaf edən uşaq vaxtının 70-80%-ni ayıq qalır, buna görə kompüterdə "oturmaq" məsələsi aktual deyil.

Beləliklə, informasiya texnologiyalarının istifadəsi kiçik bir uşağın öyrənmə və inkişafı prosesini olduqca sadə və effektiv, adi əl işlərindən azad edəcək və erkən təhsil üçün yeni imkanlar açacaqdır. Lakin valideynlər bu vasitələrdən düzgün istifadə qaydasını tənzimləməli və gün ərzində vaxt bölgüsünü dəqiq qurmalıdır. Məsələn, vaxtı 20 dəqiqə olmaqla gün ərzində 3-4 dəfəyə bölə bilər. Lakin bu zaman uşağın telefon, planşet və ya kompyuterdə fəaliyyətləri tənzimlənməlidir. Oyunlar elə seçilməlidir ki, faydlı olsun. 

Uşaqlarda məişət zəhərlənmələri

Uşaqlar çəkiləri daha az olduğu və bədənləri zəhərin öhdəsindən daha çətinliklə gələ bildiyi üçün yetkinlərə nisbətən daha ciddi zəhərlənməyə meyillidir. Kiçik yaşlı  uşaqlar demək olar ki, rastlaşdıqları hər şeyi yeməyə və içməyə cəhd edə bilərlər. Uşaqlar cazibədar qablaşdırmanı, canlı rəngləri və xoş qoxuları sevirlər və evdə tapılan potensial zəhərlərin çoxu onları cəlb edir.

Əslində, uşaqlıq dövründə rast gəlinən bütün zəhərlənmələrin 90%-dən çoxu evdə baş verir. 5 yaşadək uşaqlar arasında təsadüfən zəhərlənmə ehtimalı daha yüksəkdir. Uşaqlar tez-tez açıq çantanı və ya hamamda şkafı araşdırdıqda dərmanı şirniyyat ilə qarışdırırlar. Zəhərlənmə uşaqların kimyəvi maddələr və ya  təmizləyici vasitələr olan qablardan maye içdikdə də baş verir.  Adi məişət kimyası məhsulları uşaqların ağır dərəcədə zəhərlənməsinə səbəb ola bilə. Kimyəvi və ya yuyucu vasitə plastik bir limonad şüşəsində və ya digər qida qabında müvəqqəti saxlandıqda, risk  daha da artır. Zəhər uşaq orqanizminə ən çox ağızdan, dəridən və tənəffüs yollarından (ən çox dəm qazı) daxil ola bilər.  

Valideynlərin diqqət etməli olduğu bəzi ümumi məişət zəhərləri:

  • həblər, dərmanlar: evdə olan və ya  qonaq gələn insanların çantalarında ola bilən dərmanlar

  • hamam otağı: təmizləyici vasitələr, spreylər, ətirlər, saç spreyi, ağız yaxalayıcısı

  • məişət kimyası məhsulları: təmizləyici vasitələr

  • qaraj, iş otağı: böcək spreyləri, kerosin, boyalar, yapışqan, batareyalar, şin mayesi, cilalayıcılar, həlledicilər, qələvilər, turşular, lampa yağı, antifriz

  • camaşırxana: yuyucu və ağardıcı məhsullar, yumşaldıcılar

  • həyət: gübrələr, pestisidlər, bəzi bitkilər, o cümlədən bəzi göbələk və giləmeyvə növləri 

Məişət zəhərlənmələrinin qarşısı almaq üçün: 

  • Bütün dərmanları və məişətdə istifadə olunan kimyəvi tərkibli məhsulları uşaqların diqqətindən kənarda və əlçatmaz yerdə saxlayın.

  • Dərman və dərman məhsullarını orijinal qablaşdırmada saxlayın.

  • Hər istifadədən sonra dərmanları yığışdırın.

  • Körpələri nəzarətsiz buraxmayın. 

  • Uşağa dərmanları yalnız həkim təyinatı ilə, yaş normalarına uyğun verin. 

  • Qida zəhərlənmələrinin qaşısını almaq üçüm uşağa verilən qidaların saxlanma rejiminə və keyfiyyətinə xüsusi diqqət yetirin.

Uşaqlarda təsadüfi boğulmalar

Boğulma  evdə baş verən təsadüfi xəsarətlərin digər növlərinə nisbətən daha az baş versə də, çox ağır nəticələrə səbəb ola bilər.

Evdə uşaqlar aşağıdakı səbəblərdən boğula bilər: suda boğulma, yad cisimlərin , maye və ya qida parçalarının tənəffüs yollarına düşməsi və tənəffüs yollarının sıxılması nəticəsində boğulma.

Suda boğulma

Suda boğulan uşaqların 70%-dən çoxu oğlanlardır və bir yaşdan dörd yaşa qədər uşaqlar daha yüksək risk altındadır. Kiçik yaşlı uşaqların suda boğulması ən çox tanış olan bir mühitdə, məsələn, hamamda, bağ hovuzlarında, bəzən çayda və dənizdə baş verir. Kiçik uşaqlar üzü üstə düşdükdə hətta 5 sm suda belə boğula bilərlər. Bu, ani baş verə və hər kəsi qəfil yaxalaya bilər. 

 Suda boğulmanın qarşısı almaq üçün : 

  • Yuyunduqdan sonra hamamda vannanın suyunu boşaldın;

  • Hamamda olan bütün su qablarını boşaldın və çevirin;

  • Suda və ya hamamda olan kiçik uşaqlara nəzarət etməyi böyük qardaş və bacılara həvalə etməyin;

  • Hamam oturacaqlarından istifadə etməyin və ya istifadə edildiyi təqdirdə uşağı hamam oturacaqlarında baxımsız qoymayın;

  • Uşaqlara kiçik yaşlarından üzməyi öyrədin. Dəniz və digər su hövzələrində olarkən, uşağa xilasedici jilet geyindirin;

  • Suda və ya su yaxınlığında olan uşaqları daim şəkildə izləyin.

               

Yad cisimlərin tənəffüs yollarına düşməsi nəticəsində boğulma 

Kiçik yaşlı uşaqlara ətrafda olan hər şey maraqlıdır. Yeni bir obyekti araşdırmaq  üçün daim əşyaları ağızlarına qoyurlar. Qida qırıqları, şirniyyat, qoz-fındıq,  müxtəlif drajelər, kiçik oyuncaq və ya lateks topu kimi əşyalarla hava yolunun tıxanması boğulma verir. Uşaqlar həmçinin suyun və digər mayelərin tənəffüs yollarına düşməsi nəticəsində də boğula bilərlər.

 

Yad cisimlərin tənəffüs yollarına düşməsi nəticəsində boğulmanın qarşısını         almaq üçün:

 

  • Dörd yaşdan kiçik uşaqlara boğulmaya səbəb ola bilən qida məhsulları –  fındıq, popkorn və şirniyyat kimi kiçik, sərt qidalar verməyin;

  • Uşaq oyuncaqları alarkən yaş tövsiyələrinə əməl edin; kiçik yaşlı uşaqlar üçün oyuncaqların ölçüsü qolf topundan daha böyük olmalıdır; 

  • Üzüm və kolbasa kimi hamar, dəyirmi qidaları uşaqlara verməzdən əvvəl uzunluğu boyunca kəsin;

  • İçərisində kiçik oyuncaqlar olan şirniyyatları kiçik yaşlı uşaqlara nəzarət olmadan verməyin;

  • Döşəmədə və aşağı siyirmələrdə düymə, muncuq, kürəcik, sikkə, sancaq və daş kimi xırda əşyalar saxlamayın;

  • Qırılan oyuncaqları atın;

  • Otağı tez-tez tozsoranla təmizləyin;

  • Bütün plastik paketləri və ya torbaları uşaqların ala bilmədiyi yerlərdə, xüsusən də yataq otağından uzaqda saxlayın;

  • Yemək yeyərkən uşağın fikrini yayındırmayın və uşağı güldürməyin;

  • Körpələri nəzarətsiz buraxmayın.

             

Sıxılma nəticəsində boğulma 

Bu, uşaqların geyim, krujeva, yataq toru, pərdələr və ya jalüzlər kimi əşyalara dolaşması nəticəsində ola bilər. Böyüklərin çarpayılarında yatan uşaqların yuxuya  gedən valideynlər tərəfindən əzilmə və boğulma riski də yüksəkdir. 

Sıxılma nəticəsində boğulmanın qarşısını almaq üçün: 

  • Uşaq ayaqqabılarında, geyimlərinin başlığında və yaxalarında olan bağları çıxarın və ya bağsız variantlarını alın; 

  • Uşaq çarpayısını pərdələrdən uzaqda quraşdırın;

  • Uşaq çarpayısını, beşik və ya uşaq yatağını yumşaq əşyalardan, krujevalardan və oyuncaqlardan, xüsusən də kiçik hissələri olan oyuncaqlardan, yumşaq oyuncaqlardan və tüklü yataqlardan azad edin; 

  • Beşiyi yoxlayın, çarpayının hissələri arasında çox böyük boşluqlar varsa, onu yumşaq bir yastıqla deyil, sərt materialla doldurun;

  • Jalüzlərdəki və pərdələrdəki ipləri kəsin yaxud onları uşaqların əli çatmayan yerdə saxlayın.

  • Uşağın çarpayısının üstündə örtüklər  və asma oyuncaqlar istifadə etməyin;

  • Körpə uşağı yatmaq üçün kürəyi üstə qoyun; 

  • Heyvanları, xüsusən də pişikləri körpələrin və kiçik yaşlı uşaqların yataq otağından uzaq tutun.

Uşaqları yanıqlardan necə qorumalı?

Uşağın dərisi böyüklərin dərisindən daha incə olduğu üçün yanıqlara daha çox məruz qalır və yanıqların gedişi daha ağır olur. Yanıq xəsarətləri olduqca ağrılıdır və uzun müddətli müalicə tələb edə bilər.

Uşaqlar ən çox mətbəxdə isti çay, qəhvə kimi mayelərin və ya krandan isti suyun onların üstünə tökülməsi nəticəsində yana bilərlər. Bundan başqa, yanıqlar uşaq isti vannaya salındıqda, buxardan və ya isti əşyalara toxunma nəticəsində baş verə bilər. Uşaqlar kibrit, şam, atəşfəşanlıq ilə oynayarkən, yanğın zamanı, elektrik rozetkasına əşyalar salarkən, bəzən günəşdə qalmaqdan da yana bilərlər. Süzüldükdən15 dəqiqədən sonra belə, bir stəkan çay körpəni ciddi şəkildə yandıra bilər. Ən çox yanma mətbəxdə baş verir.

Uşaqların yanıq zədələrinə qarşı təhlükəsizliyini təmin etmək üçün:

  • İsti çay, yemək və ya digər maye ilə dolu stəkanları, boşqabları və çaydanları masanın kənarından uzaq saxlayın;

  • İsti əşyaları, elektrik qızdırıcıları, qaz plitələri, ütünü uşaq üçün əlçatmaz yerə qoyun;  

  • Uşağın əli çata bilməsin deyə, qazan tutacaqlarını sobanın ortasına çevirin;

  • Elektrik çaydanlarının tellərinin masanın kənarından asılı qalmağına imkan verməyi;

  • Evdə azyaşlı uşaqlar varsa, mətbəx masasından çəkilə biləcək süfrələrdən istifadə etməyin; 

  • Uşaqları və isti qidaları, mayeləri eyni vaxtda daşımayın;

  • Qazanda qaynar suyun və ya başqa bir isti əşyanın yerini dəyişdirməzdən əvvəl heç bir maneənin olmadığından əmin olun;

  • Yemək  bişirərkən, sobanın arxa ocağından istifadə edin;

  • Yanan siqaretləri və ya şamları baxımsız qoymayın; 

  • Uşaqları soba və manqaldan uzaq tutun;

  • Açıq kamin üçün qoruyucudan istifadə edin;

  • Su qızdırıcısını 50°C-dən çox olmayan bir temperatur rejimində qoyun və ya termostatik klapan quraşdırın;

  • Uşağı çimizdirərkən suyun istiliyini vanna termometri ilə, olmadıqda isə biləyin üstündən suyu axıdaraq yoxlayın. Uşağı yuyundurmaq üçün suyun ən ideal temperaturu bədən istiliyinə yaxın olan 37-38 °C-dir;

  • Uşağı hamamda, xüsusilə də su kranı açıq olduqda, nəzatətsiz buraxmayın;

  • Təhlükəsizlik standartlarına cavab verməyən lampalar və ya gecə işıqları kimi elektrik avadanlıqlarından istifadə etməyin;

  • Uşaqların atəşfəşanlıqla oynamasına icazə verməyin;

  • Uşaqlara yanğın zamanı davranış qaydalarını öyrədin;

  • Benqal çilçırağından istifadə edən uşaqlara diqqət yetirin. Beş yaşına çatmayan uşaqlara benqal çilçırağı verməyin və böyük uşaqlara isə istifadə zamanı qol uzunluğu məsafəsində saxlamağı öyrədin;

  • Uşaqları, xüsusən günün ən isti vaxtlarında, uzun müddət günəşdə buraxmayın. Uşaqlar günəşə çıxdıqda günəş şapkası geyindirin və günəşdən qorunma faktorlu (SPF)  kremlərindən və ya dərisini örtən geyimdən istifadə edin.

Bəzən kimyəvi  maddələrin təsirindən kimyəvi yanıqlar baş verə bilər. Bunlar daha az rast gəlinsə də, çox təhlükəlidir. Uşaqları kimyəvi yanıqlardan qorumaq üçün məişət kimyası vasitələrini, boyaları, lakları, aseton və digər kimyəvi maddələri uşaqların əli çatmayan yerlərdə saxlayın.

Özümüz də təhlükəsizlik qaydalarına riayət etməliyik. Yadda saxlayaq ki, böyüklərin təhlükəsiz həyat tərzini nümayiş etdirməsi  və  özlərini necə aparması çox önəmlidir. Çünki uşaqlar çox vaxt bizim etdiklərimizi təkrarlayır!


 

Uşaqlarımızı məişət travmalarından qoruyaq

Valideyn üçün həyatda ən önəmli olan uşağının həyatı və  sağlamlığıdır. Lakin bəzən böyüklərin öz sayıqlığını itirməsi ağır nəticələrə gətirə bilər. Kiçik yaşlı uşaqlarda ən çox rast gəlinən məişət zədələri yıxılma, yanıqlar, zəhərlənmə və boğulmadır. Azyaşlı uşaqlar ən çox yıxılmadan əziyyət çəkirlər.
3-4 aydan sonra körpələr çönməyə başlayır. Körpəyə qulluq edən böyüklər üçün belə bir dəyişiklik gözlənilməz ola bilər, çünki onlar arxası üstə sakitcə uzanmış uşaq obrazına alışmış olurlar. Bax bu zaman bizi təhlükə gözləyir. Ana bir saniyə diqqətini yayındırarsa, uşaq yıxıla bilər. 10 hadisədən 9-da uşaqlar  bələmə stolundan düşür və bədənin ən ağır hissəsi baş olduğundan, uşaq başıaşağı yıxılır. Statistikaya görə, körpəlikdə uşaqların təxminən 40%-i hündürlükdən yıxılır, amma xoşbəxtlikdən təbiət körpələrimizə qayğı göstərmişdir. Körpələrdə açıq əmgək, kəllə sümükləri arasındakı yumşaq tikişlər, böyük bir kəllədaxili boşluq nəticəsində hündürlükdən yıxılma hallarının yalnız 1.5%-də ciddi nəticələr olur. Daha böyük yaşlarda da yıxılma əzilmələrə, sümüklərdə sınıq və çatlara səbəb ola bilər. Yıxılma uşaqlarda ölümcül və ağır baş zədələrinin ən çox yayılmış səbəblərindən biridir. Ancaq təcrübədən göründüyü kimi, hər şey yaxşı başa çatsa da, keçmişin dəhşəti, günah hissi ananın ürəyində uzun müddət kök salır.

Azyaşlı uşaqlarda yıxılma ilə əlaqəli xəsarətlərin qarşısının alınması üçün ilk növbədə evdə uşaq üçün təhlükəsiz mühit yaradılmalı və müəyyən qaydalara riayət olunmalıdır:

  • Uşağı heç vaxt yüksək bir yerdə, məsələn, çarpayı, divan və ya bələk masası kimi  yerlərdə tək buraxmayın; 

  • Uşaq bezini və ya paltarını dəyişdirərkən körpəni bir əllə tutun və ya döşəmədə dəyişdirin;

  • Pilləkən üçün təhlükəsizlik qapılarından istifadə edin;

  • Uşaq evdə olanda pəncərələri açıq saxlamayın;

  • Pəncərələri sərbəst aça bilməsin deyə, pəncərə məhdudlaşdırıcıları quraşdırın;

  • Pəncərələrə tor vurmayın. Uşaq tora söykəndikdə, onunla birlikdə yıxıla bilər; 

  • Mebelləri pəncərələrdən və eyvanlardan uzaq saxlayın;

  • Uşaq beşiyi və ya uşaq çarpayısının yanında döşəməyə yumşaq xalça sərin;

  • Uşaq yürütkəcindən istifadə etməyin. Uşaq yürütkəci körpə uşaqlarda zədələrin yayılma səbəbləridir, çünki uşağın hərəkətliyini və sürətini artırır və nəticədə uşaq yıxıla bilər. Xüsusən pilləkənlərdən yıxılma çox ağır nəticələrə səbəb ola bilər; 

  • Uşağınızı yüksək bir kresloya, yelləncəyə, uşaq arabasına və ya ərzaq mağazasında bir arabaya otuzdurarkən, təhlükəsizlik kəmərindən istifadə edin;

  • Avtomobildə uşaq üçün xüsusi oturacaq quraşdırın. İctimai nəqliyyatda uşağı qucağınızda saxlayın və ya əlinizlə tutun;

  • Uşağı oynadarkən, yüksəyə atmayın. Uşağın başı tavana dəyə və ya tuta bilmədikdə, uşaq yerə yıxıla bilər; 

  • Sürüşmənin qarşısını almaq üçün uşaqları yaş döşəmələrdən uzaq saxlayın.              

 

Bədbəxt hadisələrin və xəsarətlərin övladınıza zərər verməsinə imkan        verməyin!  Övladınızı nəzarətsiz buraxmayın! 





 

Açıq havada gəzintinin faydaları

  • Təmiz havada olmaq uşağı sakitləşdirir, yuxusunu və iştahını yaxşılaşdırır, bədəni möhkəmləndirir.
  • Uşaq fiziki cəhətdən daha yaxşı inkişaf edir və böyüyür.
  • Sümüklərin inkişafı üçün vacib olan D vitaminin uşaq orqanizmi tərəfindən sintezini təmin edir.
  • Uşaq başqa uşaqlarla oynaya, istədiyi kimi hərəkət edə və səsini yüksəldə bilir. Bu isə uşağın özünə inam hissini və özgüvənini artırır.
  • Küləyi, qarı, yağışı, heyvanları, quşları, canlı və cansız varlıqları tanımaq və onlarla oyun oynamaq təbiəti araşdırmaq, xəyallarını genişləndirmək imkan verir.